حافظ، مکن ملامت رندان که در ازل
ما را خدا ز زهدِ ریا بی نیاز کرد
شاه و فقیه و شیخ و دانشمند تربیت
کردند تا به خدمت سلطان کار کرد
1️⃣دوره قاجار دوره ای حدود صد و سی ساله است از تاریخ ایران، دورانی که بسیاری از حوادثی که در آن رخ داده و بنیان هایی که در آن شکل گرفته تا به امروز که بیش از صد سال از خاتمه آن دوران می گذرد، همچنان بر زندگی و سرنوشت ما اثرگذار می باشد.
دوره ای که در ابتدایش ایران در خواب سنگین اصحاب کهف گونه اش فرو رفته بود ولی به تدریج با افزایش مراودات ایرانیان با مردمان سایر سرزمین ها و جنگ هایی که بین ایران با روس و انگلیس رخ داد، کم کم نسیم ملایم آگاهی و بیداری در ایران وزیدن گرفت تا این که در اواخر دوره قاجار به انقلاب مشروطیت منتهی شد که اولین انقلاب به معنای راستین و مردمی کلمه در این کشور بود.
2️⃣بررسی حوادث و رخدادهای سیاسی ایران در دوره قاجار چه در بعد سیاست داخلی و چه در بعد سیاست خارجی و همچنین تحولات و تطورات فکری و نظری که در این دوره شکل گرفت و مواجهه با امر نو و در کنارش استمرار امر کهن در اندیشه و عمل ایرانیان، بحث مستوفایی است که در مقال یک مقاله و حتی یک کتاب نمی گنجد. آنچه در این نوشته مطمح نظر بوده است پرداختن به امر و نهاد سلطنت است که تداوم این نهاد در ایران بعد از اسلام است.
3️⃣سلطان محمود غزنوی نخستین فرمانروا در تاریخ ایران و جهان اسلام است که به طور رسمی لقب سلطان را برای خود برگزید و توسط خلیفه عباسی به این نام به رسمیت شناخته شد. پیش از او فرمانروایان ایرانی از عناوین و القابی نظیر «شاه»، «امیر»، «شاهنشاه»استفاده می‌کردند. با روی کار آمدن محمود غزنوی در سال ۳۸۸ هجری عنوان «سلطان» رسماً به معنای حاکم و پادشاه مستقل مسلمان وارد ادبیات سیاسی شد.
نگاهی تاریخی به این مفهوم و نهاد نشان می دهد اساسا مفهوم سلطنت و نهاد پادشاهی در تاریخ ایران، پیوندی دیرینه و جدایی‌ناپذیر با الهیات و امر قدسی دارد. مشروعیت شاهان در این سرزمین، هیچ‌گاه صرفاً بر مبنای قدرت نظامی یا تبار خونی نبوده، بلکه همواره بر یک مبنای توجیهی مذهبی و آسمانی استوار بوده است.
این ریشه‌های دینی را می‌توان در دو بستر بزرگ بررسی کرد: اندیشه ایرانشهری (پیش از اسلام) و اندیشه خلافت-سلطنت (پس از اسلام).ریشه‌های دینی در ایران باستان (اندیشه ایرانشهری)در زمان هخامنشیان، اشکانیان و به‌ویژه ساسانیان، دین و دولت به عنوان دو برادر همزاد شناخته می‌شدند که بقای یکی بدون دیگری غیرممکن بود.
الف)خواست و اراده اهورامزدا: شاهان هخامنشی مستقیماً مشروعیت خود را به خداوند نسبت می‌دادند. داریوش بزرگ در کتیبه بیستون صراحتاً می‌گوید: «به خواست اهورامزدا من شاهم؛ اهورامزدا شاهی را به من ارزانی فرمود.»
ب)اندیشه فره ایزدی: کلیدی‌ترین مفهوم دینی سلطنت در ایران باستان، فره ایزدی (یا فرّ شاهنشهی) است. فرّ، نوری الهی و موهبتی آسمانی بود که از سوی خداوند به شاه عادل عطا می‌شد. تا زمانی که شاه در مسیر دادگری و قانون اهورایی حرکت می‌کرد، این تأیید الهی را داشت؛ اما اگر به ظلم و دروغ آلوده می‌شد (مانند جمشید در شاهنامه)، فرّ ایزدی از او فاصله می‌گرفت و مشروعیتش باطل می‌شد.
ج)شاه به عنوان همکار کیهانی خداوند: در الهیات زرتشتی دوره ساسانی، جهان عرصه نبرد خیر و شر است. شاه در زمین همان نقشی را داشت که اهورامزدا در آسمان ایفا می‌کرد؛ یعنی برقراری نظم و عدالت و مبارزه با هرج‌ومرج و اهریمن.
4️⃣بازتولید به شکل اندیشه ظل‌الله و سلطنت اسلامی. پس از ورود اسلام به ایران، گرچه ساختار سیاسی دگرگون شد، اما فلاسفه و اندیشمندان ایرانی الگوهای کهن پادشاهی را با مفاهیم اسلامی تلفیق کردند. نظریه‌پردازانی چون امام محمد غزالی در کتاب نصیحةالملوک و خواجه نظام‌الملک طوسی در سیاست‌نامه به تئوریزه کردن این مفهوم پرداختند. سلطان به عنوان «ظل‌الله» (سایه خدا): در ادبیات سیاسی مذهبی این دوره، سلطان به عنوان سایه خداوند بر روی زمین معرفی شد. این دیدگاه، اطاعت از فرمانروا را هم‌ردیف اطاعت از خدا و رسول قرار می‌داد و سرکشی در برابر او را گناهی دینی می‌دانست.
متفکران مسلمان برای حفظ نظم جامعه اسلامی و جلوگیری از فتنه‌ها، استدلال می‌کردند که وجود یک سلطان قدرتمند (حتی اگر عادل کامل نباشد) برای اجرای احکام شریعت، حفظ مرزهای اسلام و برپایی نماز جمعه واجب است. در این تئوری، «سلطنت» بازوی اجرایی «دین» تلقی می‌شد.
دوران صفویه با روی کار آمدن صفویان، مفهوم سلطنت یک گام دینی دیگر برداشت و با الهیات سیاسی شیعه ترکیب شد.(سلطان شعیه). شاهان صفوی خود را هم‌زمان پادشاه ایران، «مرشد کامل» طریقت صوفیه و «نایب امام زمان» یا مأذون از طرف امام معصوم می‌خواندند. این تجمیع القاب، تقدسی چندلایه و مذهبی به نهاد سلطنت بخشید که تا اواخر دوران قاجار نیز با شدت و ضعف ادامه داشت.
5️⃣در دوره قاجار، به‌ویژه از زمان فتحعلی‌شاه، ساختار سیاسی ایران شاهد شکل‌گیری نوعی دوگانگی نهادی اما مکمل میان نهاد دین (علما) و نهاد دولت (سلطنت) بود. به دلیل واقعیت‌های سیاسی ملموس نظیر خطر حمله بیگانگان (روسیه و انگلیس) و ضرورت حفظ نظم جامعه، فقهای بزرگی چون میرزای قمی، ملا احمد نراقی، شیخ جعفر کاشف‌الغطاء و سید جعفر کشفی به توجیهات فقهی و نظریه‌پردازی برای مشروعیت‌بخشی به سلطنت قاجار پرداختند.
مهم‌ترین توجیهات فقهی سلطنت در این دوره بر چهار محور اصلی استوار بود:
الف) نظریه نیابت و اذن فقیه (مشروعیت تفویضی). بر اساس این دیدگاه، از آنجا که حکومت اصالتاً حق فقیه عادل است، شاه برای مشروع کردن رفتارهای حکومتی خود (مثل جمع‌آوری مالیات یا اعلام جنگ) باید از فقیه اذن می‌گرفت.
در جریان جنگ‌های ایران و روسیه، شیخ جعفر کاشف‌الغطاء با نگارش کتاب کشف‌الغطاء، فتحعلی‌شاه را به عنوان «نائب خود» در اداره امور جنگ و فرماندهی سپاه مأذون کرد. با این کار، فرمان پادشاه تحت‌الشعاع حکم فقیه، صبغه شرعی و وجوب اطاعت پیدا کرد.
ب)تفکیک وظایف دین و دولت (نظریه دو قطب متمایز). عالمان این دوره مانند میرزای قمی (صاحب قوانین الاصول) معتقد بودند که برای حفظ جامعه اسلامی، به دو اقتدار نیاز است: «اقتدار روحانی» برای حفظ احکام و شریعت، و «اقتدار جسمانی» برای حفظ نظم و امنیت.
شاه به عنوان مظهر اقتدار جسمانی، مأمور دفع اشرار و رتق‌وفتق امور عرفی بود. میرزای قمی در مکاتبات خود با فتحعلی‌شاه، سلطنت را برای حفظ بیضه اسلام (اصل و اساس اسلام) در برابر آشوب‌های داخلی و تهدیدات خارجی ضروری می‌دانست.
ج) نظریه «سلطان عادل» در برابر «سلطان جائر». در فقه سیاسی این عصر، تعریف «عدالت» برای پادشاه با تعریف عدالت برای امام جماعت متفاوت بود. سلطان عادل به حاکمی اطلاق می‌شد که مروج مذهب شیعه، حامی علما و برقرارکننده امنیت باشد.
قاجارها با بازسازی عتبات، تجلیل از علما، و رعایت ظواهر شرع، خود را مصداق «سلطان عادلِ سایه خدا» (ظل‌الله) معرفی می‌کردند. تا زمانی که شاه در خدمت مذهب و استقلال کشور بود، حکومت او از باب دفع افسد به فاسد (تن دادن به شاه شیعه برای جلوگیری از تسلط کفار یا اشرار) توجیه فقهی داشت.
د) اصل ضرورت، حفظ نظم و حرمت هرج‌ومرج. یکی از قوی‌ترین استدلال‌های فقهی این بود که نبودِ یک قدرت مرکزی اقتدارگرا، به هرج‌ومرج، خون‌ریزی و انحطاط جامعه اسلامی منجر می‌شود. فقها تشکیل یک دولت قوی (حتی غیرمعصوم) را بر نابودی نظم جامعه ترجیح می‌دادند.
6️⃣گذشته از مباحث و توجیهات نظری به عنوان یک نمونه عینی، نگاهی به سیره عملی شیخ فضل الله نوری از فقهای مشهور پایتخت به تکمیل بحث کمک می کند. شیخ فضل الله از مخالفین سرشناس حکومت مشروطه بود و جان خود را هم بر سر این مخالفت گذاشت. برخلاف تصوری که امروزه وجود دارد مخالفت های شیخ به معنی حرکتی انقلابی و تلاش وی برای استقرار حکومت روحانیون نبود، بلکه وی از زاویه طرفداری از سلطنت مطلقه با حکومت مشروطه مخالفت می کرد!
الف) بعد از قضیه کرمان در آستانه انقلاب مشروطه: “شیخ رو کرد به مجد الاسلام و گفت: گفتم که مفسد و شریر را باید سیاست و تنبیه نمایند. ما اهالی ایران شاه لازم داریم، عین الدوله لازم داریم، چوب و فلک و میرغضب لازم داریم. ملا و غیرملا سید و غیرسید باید در اطاعت حاکم و شاه باشند.”
ب) پس از به توپ بستن مجلس اول، شیخ فضل الله نوری در 《رساله تذکره الغافل و ارشاد الجاهل》نوشت: “بر فرض بگوییم مقصود اینها [مشروطه خواهان] تقویت دولت اسلام بود، چرا اینقدر تضعیف سلطان اسلام پناه را می کردند…چرا بهمه نحو تعرضات احمقانه نسبت بسلطان مسلمین کردند. الحق چقدر حلم و بردباری و رعیت پروری فرمود تمام این مراتب را دید صبر فرمود…” در ادامه نوری صراحتا سلطنت محمدعلی شاه را دولت اسلامی و مجلس شوری ملی را کفرخانه می نامد!
ج) نوری در رسائل خود صراحتا نوشت: “بنای اسلام بر این دو امر است: نیابت در امور نبوتی و سلطنت و بدون این دو احکام اسلامی معطل خواهد بود. فی الحقیقه سلطنت قوه اجرائیه احکام اسلامی است.”
7️⃣از دوران مشروطه تا امروز در اندیشه دینی و حتی فقهی جریانی وجود دارد که سعی در تقریب بین دین با مفاهیم جدید مثل دموکراسی و آزادی را دارد و به رد سلطنت و هر نوع ساختار غیردموکراتیک از منظر دینی پرداخته است. رویکردی که به نواندیشی دینی یا روشنفکری اسلامی مشهور شده است. نگارنده نه تنها درصدد نفی و رد این نحله و رویکرد نیست، بلکه به نوعی موید تاثیرات مثبت این نگرش در رشد فکری ایرانیان بوده است. رویکردی که از استدلالات و بنیان های قابل توجهی برخوردار است که در جای خود قابل بررسی اند. در این نوشته با نگاهی تاریخی و براساس فکت های برگرفته از تاریخ ایران، خصوصا در دوره قاجاریه و مناسبات برخی از علما با سلاطین وقت، درصدد اثبات این مدعا بودیم که نهاد سلطنت در ایران آبشخور و ریشه در سنت های دینی و مذهبی اعم از زرتشتی، اسلامی و بعدها شیعی داشته است و هیج وقت امری مجزا و جدا از این آبشخور نبوده است. توجیهات فقهی و سیره عملی برخی فقها مبین و مقوم این ادعاست. در دوره پهلوی تلاش هایی برای زدودن این واقعیت صورت گرفت، اما نباید فراموش کرد که در به سلطنت رسیدن و تاجگذاری پهلوی اول، علما حمایت آشکاری داشتند. تلاش های پدر و پسر برای پریدن از دوره اسلامی و اتصال خود به شاهنشاهی ایران باستان بدون وقوف به این درک تاریخی بوده است که اساسا سلطنت در دوره ایران باستان هم ریشه و آبشخور دینی داشته است!
فکت ها ما را به این نکته رهنمون‌می سازند که برساختن تصویری مدرن و رویایی و ناجی گونه از سلطنت در ایران، تصویری غیر واقع بینانه و غیرمستند و صرفا براساس مطامع سیاسی می باشد، نه براساس واقعیات تاریخی!
————————–
* پژوهشگر تاریخ
#ایران_فردا
#محمدامین_نجفیان
#توجیهات_فقهی_سلطنت
