فرآیند تکوین آگاهی سوسیالیستی در اذهان سوژه‌ها بالاخص کارگران صنعتی که سوژه‌های تاریخی برانداختن سرمایه‌داری و ساختن سوسیالیسم هستند، به‌هیچ عنوان ارادی و ذهنی نیست. تکوین و رشد این آگاهی خصلتی کاملا «دوران‌مند» را داراست. بدین معنا که دارای پیش‌شرط‌ها و هم‌شرط‌هایی است که بدون انکشاف آن‌ها، این آگاهی ولو در صورت رساندن مقتضیات آن(آگاهی) توسط کمونیست‌ها به طبقه، امکان رشد ندارد. این‌که سوژه‌ی محاصره‌شده بین روابط شی‌واره و شی‌واره‌ساز، به روابط و مناسباتی که در سرتاسر عمرش او را محاصره کرده و جهان متعارفی را بدین واسطه برایش ساخته است، شک کند و احساس فقدان بکند، یکی از آن شروط اصلی است که می‌توان در آن از تکوین آگاهی سوسیالیستی سخن گفت.
به‌عبارت بهتر، این‌که کارگری به این پرسش برسد که چرا من هر روز باید ۶ صبح بیدار شده و قبل از ۷ سرکار باشم!؟ یا دانشجو/دانش‌آموزی از خود بپرسد، که گفته من باید ۸ صبح در کلاس حاضر باشم و یا شهروندی از خود بپرسد، که گفته باید برای خرید یک خانه ۱۰۰ سال کار کنم و نخورم و نپوشم در حالی که فلان سرمایه‌دار روزی به اندازه‌ی چند خانه ریخت‌وپاش دارد!؟ شرط پیش‌گفته است.
از منظر نگاه ماتریالیستی به تاریخ، این شرط هم خود زمینه و شرایط مشخصی طلب می‌کند. بحران ذاتی سرمایه‌داری که خود را در «گرایش نزولی نرخ سود» می‌نمایاند، چرخه‌ها و بازآمد‌های سرمایه برای دور زدن بحران‌ها که آن را وارد مسیرهای مختلف مالیه‌گرایی و صدور سرمایه می‌کند، و درنهایت «دوران‌های افول» که سرمایه‌داری را به پرت‌گاه نهایی انهدام و سقوط می‌رساند. در این پرت‌گاه است که سرمایه برای بازگشت و لای‌روبی مسیرهای انباشت، بنابر آموزش مارکس، ناگزیر از نابودی نیروهای مولده می‌شود! و این یعنی نابودی کارگران، کودکان، کارخانه‌ها، شهرها، زمین‌های کشاورزی، زیرساخت‌ها و… تا دوباره فرصتی برای احیا و تجدید نفس برای خود بی‌یاید.
اما دوران‌های افول معنای دیگر و مرتبط به بحث‌مان برای کمونیست‌ها نیز دارد. دقیقا در این دوران‌ها و پی‌آمدهای ناشی از آن است که آن فقدان و شک و تردید پیش‌گفته می‌تواند در اذهان سوژه‌ها شکل گیرد. در این دوران‌ها است که به‌سبب رشد سرحدی تضادهای روابط سرمایه‌داری انگاره‌ها، جهان‌های معنایی، جهان‌بینی‌ها، توجیه‌ها، برنامه‌ها و مسیرها همگی به بن‌بست می‌رسند. دقیقا در این دوران‌هاست بی‌کرانگی‌ای که این مناسبات داعیه‌دار آن بود، کذبش آشکار می‌شود. در این دوران است که مشخص می‌شود، سرکوب و زیر پا گذاشتن حقوق بشر، مختص یک حکومت خاص نبوده و ویژگی هر دولت سرمایه‌داری برای حفظ سیادت خود است. فراموش نکنیم، این دوران‌ها صرفا و صرفا شرایط را برای زدوده‌شدن انگاره‌ها و ایدئولوژی‌های بورژوایی مهیا می‌کند نه تکوین و شکل‌گیری آگاهی سوسیالتی را. فهم مکانیکی این روند شایسته‌ی محور مقاومتی‌های دریوزه و چپ لیبرال سرخورده و مفلوک است. کمونیست‌ها با درکی دیالکتیکی و مجهز به مارکسیسم-لنینیسم، این دوران را آستانه‌ی دوران انقلابی بازشناسی کرده، و از آن به‌عنوان فرصتی برای بردن آگاهی سوسیالیستی به میان توده‌ها استفاده می‌کنند. فرصتی که به‌لحاظ کیفی متفاوت از دوران‌های گذشته است و به بیانی بهتر، نشان از طلب سوسیالیسم از سمت روح زمانه دارد.
عصام فوزی، نویسنده و پژوهشگر مصری: مترجم علی سرداری ی
با وجود اجماع گسترده بر این‌که این گفتمان از نوعی نقص ساختاری رنج می‌برد و به نوسازی نیاز دارد، فضای عمومی همچنان در کلی‌گویی و ابهام فرو مانده است. با توجه به کثرت و تنوع گفتمان‌ها، به دشواری می‌توان مشخص کرد که دقیقاً از کدام «گفتمان مذهبی» سخن گفته می‌شود. همچنین روشن نیست که گوینده واقعی این گفتمان کیست، کدام نهادها آن را تولید می‌کنند و چه کسانی از انتشار و بازتولید آن سود می‌برند.
- 1405/08/21
