آیا واقعاً می‌توان دین را از سیاست جدا کرد؟

آیا می‌توان اعمال جهاد و بمب‌گذاری‌های انتحاری انجام‌شده توسط بنیادگرایان افراطی در سراسر جهان را به‌عنوان اعمالی مذهبی تلقی کرد که تبیین آن‌ها در حوزه دین قرار می‌گیرد، یا باید آن‌ها را سوءاستفاده سیاسی از دین دانست که توضیحشان در حوزه سیاست است؟ تا چه حد در آگاهی عمومی و زبان روزمره میان حوزه‌های دین و سیاست تمایز قائل می‌شوند؟ و آیا این تمایز، در صورت وجود، ناشی از درک مشترک از معنای دین و سیاست و آگاهی از رابطه پیچیده میان آن‌هاست، یا بیشتر از زمینه‌های اجتماعی و تاریخی رویدادها و منافع فوری کسانی تأثیر می‌پذیرد که درباره آن‌ها داوری می‌کنند؟
پژوهشگر با کاوش در مفاهیم بنیادین دین، قدرت و سیاست، به درکی عمیق‌تر از این دو حوزه دست می‌یابد.
ناظر، در تصاویر روحانیون شیعه و صاحبان عنوان «آیت‌الله»، چه می‌بیند هنگامی که معترضان ایرانی را در حال سر دادن شعارهای «الله‌اکبر» و «مرگ بر دیکتاتور» علیه فساد، استبداد و سرکوب می‌شنود؟ آیا آنچه می‌بیند دین است یا سیاست؟ همچنین در تلاش‌های جریان راست مسیحی در آمریکا برای کسب اکثریت در مجلس نمایندگان، با هدف جرم‌انگاری سقط جنین و ممنوعیت آموزش نظریه تکامل داروینی در مدارس دولتی، چه می‌بیند؟ آیا با سیاست مواجه است، با دین، یا با همپوشانی مسئله‌ساز این دو؟
آیا واقعاً دو پدیده کاملاً متفاوت به نام دین و سیاست وجود دارند؟ و آیا می‌توان آن‌ها را به‌طور مؤثری از یکدیگر متمایز کرد؟ آیا این احتمال وجود ندارد که تمایز میان دین و سیاست صرفاً ابزاری برای دستکاری یکی از آن‌ها باشد؛ همان‌گونه که تلاش برای جداسازی دین از باورهای به‌اصطلاح عجیب و غریب نیز می‌تواند چنین کارکردی داشته باشد؟
جلد کتاب: «مسئله جدایی دین و سیاست»
برخی بر این باورند که در چارچوب‌های فکری، اعتقادی یا ایدئولوژیک خود، پاسخ‌هایی قطعی و آماده برای این‌گونه پرسش‌های پیچیده دارند؛ پرسش‌هایی که گاه در ظاهر بسیار ساده به نظر می‌رسند. با این حال، ایوان استرنسکی، پژوهشگر آمریکایی و استاد جامعه‌شناسی و مطالعات دینی دانشگاه کالیفرنیا، این پرسش‌ها و پرسش‌های دیگری را در کتاب خود با عنوان «مسئله جدایی دین و سیاست» که با ترجمه عبدالرحمن مجدی در سال ۲۰۱۶ از سوی بنیاد آموزش و فرهنگ هنداوی مصر منتشر شده است، مطرح می‌کند.
او به چنین پاسخ‌های آماده‌ای قانع نیست. برعکس، معتقد است که پیش از بازنگری در اصول و فرضیات خود، نمی‌توان به این پرسش‌ها پاسخ داد. به گفته نویسنده، «مفاهیم ما از دین، سیاست و قدرت از نظر روش‌شناختی متناقض یا مبهم‌اند و کاربرد ما از این اصطلاحات به‌وسیله پیش‌فرض‌هایی محدود می‌شود که هرگز مورد بررسی قرار نگرفته‌اند.»
استرنسکی دیدگاه‌ها، ایده‌ها و تعاریف مختلف درباره دین را دسته‌بندی می‌کند، تاریخ شکل‌گیری آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد و با آرای نظریه‌پردازان این حوزه مواجه می‌شود.
او در تلاش برای پاسخ به این پرسش‌ها و دستیابی به درکی بهتر از دین و سیاست، به سراغ مفاهیم بنیادین دین، قدرت و سیاست می‌رود و در آنچه خود «تحقیق» می‌نامد، این مفاهیم را به‌صورت جامع بررسی می‌کند. وی مفاهیم دین، قدرت و سیاست را در بستر گفت‌وگوی اجتماعی پیرامون رابطه پیچیده و مسئله‌ساز میان دین و سیاست به کار می‌گیرد. همچنین با روشن کردن بسیاری از جنبه‌های مبهم این مفاهیم و زدودن پوشش‌های ایدئولوژیک از تحلیل‌های رایج، نتیجه‌گیری‌های خود را درباره مسئله بمب‌گذاران انتحاری در خاورمیانه مطرح می‌کند.
او خواننده را به پذیرش یا رد هیچ موضع خاصی ملزم نمی‌کند. کتاب تأمل‌برانگیز و عمیق استرنسکی، با وجود زبان ساده و روانش، بیش از آنکه در پی ارائه پاسخ باشد، می‌کوشد پرسش‌هایی تازه را مطرح کند؛ نه فقط درباره موضوعات مورد بحث، بلکه درباره ایده‌ها، پیش‌فرض‌ها و نظام‌های فکری ما. این کتاب با به حرکت درآوردن آب‌های راکد ذهن، برداشت‌های متعارف ما از دین، سیاست و قدرت را به چالش می‌کشد.
استرنسکی در بررسی مفهوم «دین» این پرسش را مطرح می‌کند که وقتی در زبان روزمره از دین سخن می‌گوییم، تا چه اندازه خود را با این تصور می‌فریبیم که دین را می‌شناسیم یا درباره آن درکی مشترک داریم. او به ایده‌های رایج، مبهم و گاه گمراه‌کننده درباره ماهیت دین اشاره می‌کند؛ ایده‌هایی که در بستر دغدغه‌های کلامی و نظری خاص شکل گرفته‌اند و به سبب کاربرد طولانی‌مدت در سنت فکری غرب، به بخشی از خرد متعارف تبدیل شده‌اند.
این پژوهشگر آمریکایی دیدگاه‌ها، نظریه‌ها و تعاریف مرتبط با دین را طبقه‌بندی می‌کند، تاریخ آن‌ها را می‌کاود و آرای نظریه‌پردازان گوناگون را درباره نسبت دین و سیاست بررسی می‌کند. برخی از این نظریه‌پردازان بر حذف دین از تفسیر تاریخ پافشاری می‌کنند و می‌کوشند آن را از آلودگی سیاست، تعصب، خشونت و تروریسم مبرا سازند. از نگاه آنان، افراط‌گرایان دین را برای اهداف سیاسی به خدمت می‌گیرند؛ اهدافی که نه بیانگر جوهره دین‌اند و نه در خدمت مقاصد انسان‌دوستانه، صلح‌آمیز و اخلاقی آن.
در مقابل، گروهی دیگر دین را صرفاً پیام‌آور صلح و اخلاق نمی‌دانند، بلکه آن را جنبشی سیاسی و پروژه‌ای دنیوی نیز تلقی می‌کنند؛ مفاهیمی که در قالب‌هایی چون «دین و دولت» یا «قرآن و شمشیر» بیان شده‌اند. همان‌گونه که برخی از جهادگرایان مسلمان یا کسانی که جنگ‌های صلیبی را به نام مسیحیت به راه انداختند، دین را در پیوندی ناگسستنی با قدرت سیاسی می‌دیدند.
در برابر این دو رویکرد، عده‌ای نیز معتقدند که زندگی اخلاقی را می‌توان بدون اتکا به دین سامان داد و دین را صرفاً تجربه‌ای معنوی و شخصی می‌دانند که بر رابطه میان فرد و خدا استوار است و از سیاست و امور عمومی استقلال دارد.
استرنسکی در امکان ارائه تعریفی انتزاعی و جهان‌شمول از دین تردید می‌کند. او استدلال می‌کند که راهبردها و اهداف نظری ما، خواه به آن‌ها آگاه باشیم و خواه نباشیم، در تعیین تعریفی که از دین ارائه می‌دهیم نقش تعیین‌کننده دارند. به باور او، «اقتدار مشروع» و نه «اقتدار قهری»، ویژگی بنیادینی است که دین را از سیاست متمایز می‌کند.
وی کاربرد مفهوم «اقتدار مشروع» را، در مقابل اقتدار قهری، وام‌گرفته از تمایزی می‌داند که دورکیم میان دین و سیاست برقرار کرده بود. استرنسکی با برجسته ساختن ویژگی‌هایی که غالباً در تحلیل رویدادهای جهانی مرتبط با دین و سیاست نادیده گرفته می‌شوند، از این رویکرد دفاع می‌کند. به اعتقاد او، اگر هر دینی بتواند هم با اقتدار مشروع و هم با اقتدار قهری پیوند داشته باشد، همان‌گونه که این امر درباره سیاست یا هنر نیز صادق است، در این صورت می‌توان سیاست را مبتنی بر اقتدار قهری، بدون اتکا به اقتدار مشروع، در نظر گرفت.