نقش روشنفکر عرب در ارائه راهحلهایی برای بحرانها کاهش یافته است و او در طول نیم قرن گذشته، از زمان انفجار بزرگی که در سال 1979 رخ داد و اعراب و همچنین مسلمانان را تحت تأثیر قرار داد، به یکی از عوامل اصلی تعمیق آنها تبدیل شده است، آنها را در یک سری بحران های خودساخته فرو برد. در سال 1979 چهار واقعه عمده رخ داد که لحظات تاریخی محوری را تشکیل می دادند که اثرات و نتایج آن ما همچنان به زندگی و همزیستی با آنها ادامه می دهیم این وقایع عبارتند از: اول، انقلاب خمینی که مورد حمایت غرب جمعی به رهبری فرانسه بود تا از شر رژیم شاه که منقضی شده بود خلاص شود، برای منفجر کردن جهان اسلام و بازگرداندن آن به روزهای نزاع بزرگ بین علی بن ابی طالب رضی الله عنه خلیفه مشروع و معاویه بن ابی سفیان که با استفاده از مسئله انتقام قتل عثمان بن عفان رضی الله عنه را به جان خرید، رسید به قدرت. ثانیا، تجاوز شوروی به افغانستان، و استفاده ایالات متحده از جنبشهای اسلامی تحت شعار جهاد بین المللی برای انتقام از خرس روسی. سوم، هجوم گروهی به مسجد الحرام در مکه به رهبری جهیمان بن محمد بن سیف العتیبی که پدرش از اخوان المسلمین بود. چهارم، امضای پیمان صلح میان مصر و اسرائیل، از هم پاشیدن جهان عرب، تحریم مصر، و انتقال اتحادیه عرب به تونس. در هر چهار مورد از این زلزلهها، اکثر روشنفکران جزء لاینفک مشکل بودند و تعداد کمی از نادر که صدایی نداشتند، در تلاش برای یافتن راهحل بودند. در اینجا این سوال مطرح می شود: چرا ما تا به امروز همان تراژدی را تکرار نکرده ایم؟ برای پاسخ به این سوال دلایل زیر را مطرح می کنیم:
اول: گرایش روشنی در اندیشه مدرن عرب وجود دارد که ذهن عرب بیشتر به سمت ساختارشکنی گرایش دارد تا ترکیببندی روشنفکر عرب اغلب در ساختارشکنی بحرانها، مشکلات، مفاهیم، اصطلاحات، پدیدهها و فلسفهها با تواناییهای بالای نقد و تحلیل تبحر دارد، گاه پندارهایی را که با آنها سر و کار دارد رد و ابطال می کند، اما به ندرت فرایند معکوسی را که همان سنتز است، پیش می برد؛ بنابراین تمایل بیشتری برای غوطه ور شدن در مطالعه بحران ها و کنکاش در علل، زمینه ها، انگیزه ها، آثار و احزاب آنها وجود دارد، این خود بحران را عمیق تر می کند و آن را در آگاهی جمعی عرب تثبیت می کند، زیرا صحبت از بحران آن را به یک واقعیت فرهنگی و روانی در جامعه تبدیل می کند. بنابراین بحرانها در آگاهی ما بر اثر از هم پاشیدگی روشنفکران و متفکران مستقر میشوند و از سوی دیگر کسی را نمییابیم که به گونهای سنتز کند که تزها و ایدههایی را ارائه دهد که به خروج از این بحران کمک کند، راهحلهایی برای آن پیشنهاد کند و تصویری از آینده برای غلبه بر آن ارائه دهد، راه حل ها از توانایی سنتز ناشی می شوند، نه از توانایی ساختارشکنی. بنابراین، بیشتر تلاش روشنفکران عرب به دلیل همین ذهنیت ساختارشکنانه و فقدان قابلیتهای ترکیبی، به بحرانهای عمیقتر فرو میرود، و نه به ارائه راهکارهایی برای برونرفت از آنها.
دوم: بیشتر روشنفکران عرب زندگی خود را در مواضع مخالف میگذرانند و دولتها به ندرت از آنها کمک میگیرند یا در روند تصمیمگیری دخالت میکنند. بنابراین درمییابیم که تعداد کسانی که در نیم قرن گذشته در اکثر جوامع عربی وارد فرآیندهای تصمیمگیری شدهاند، از دهها نفر، با دولتهای مختلف و زمانهای متفاوت تجاوز نمیکند. اکثریت روشنفکران – اگر نگوییم اکثریت قریب به اتفاق آنها – مواضع خود را در اپوزیسیون دارند که در آن انتقاد وجود دارد. سپس انتقاد برای روشنفکر عرب به نوعی اعتیاد تبدیل شد، زیرا او کس دیگری را نمیشناخت، در کس دیگری شرکت نمیکرد و فرصت شرکت در کس دیگری به او داده نمیشد، حضور او همواره خارج از چرخ های قدرت و دور از آن، با سطوح مختلف، مسائل مختلف و نهادهای مختلف آن است که همواره او را در موضع انتقاد قرار می دهد. بنابراین همیشه در موقعیتی است که مشکلات را عمیق تر کند، آنها را نشخوار کند، آنها را جستجو کند و درباره آنها زمزمه کند. چون کار دیگری برای انجام پیدا نمیکند، اجازه ندارد در ارائه چشماندازها و ایدهها به تصمیمگیرنده مشارکت کند زیرا از او دور است، یا از نزدیک شدن به او محروم است. این وضعیت اعتیاد به انتقاد و دروغ گفتن در موضع مخالفت برای مدت طولانی، روشنفکر عرب را بی اختیار به سمت آن سوق داده است که از کسانی باشد که بحران ها را عمیق تر می کند و در ارائه راه حل های آن مشارکت نمی کند، چون قبلا در ارائه راه حل ها مشارکت نکرده بود، و اجازه این کار را نداشت.
سوم: افول فرهنگ نوآوری و تسلط آن توسط فرهنگ نشخوار، به عنوان جو فرهنگی عرب تحت سلطه ایده نشخوار فکری از گذشته، غواصی در تاریخ و دلبستگی به تصاویر زیبای قدیمی است، نوآوری موضوعی است که به نوشته های تخیلی در ادبیات یا جاهای دیگر واگذار شده است. نوآوری به ندرت جاه طلبی است که به همان اندازه که درجه ای از بازگشت گذشته یا فرو رفتن در تصاویر عاشقانه و خیالی از واقعیت است، بر روشنفکر مسلط باشد وجود ندارد، اما ایده نوآوری در علوم اجتماعی و علوم انسانی ممکن است به دو دلیل بسیار دور باشد: اول، تسلط نظام شناختی غرب بر علوم اجتماعی و علوم انسانی، به طوری که نهایت جاه طلبی روشنفکر پیروی از آن چیزی است که به زبان های دیگر منتشر می شود، چه ترجمه شده باشد و چه به زبان اصلی اش خوانده شود و فرصتی برای مستقل شدن از آن هژمونی غربی و تفکر خارج از جعبه آن نداشته باشد، به دور از سیستم شناختی غالب آن. ثانیاً، بخش دیگر روشنفکران در میراث غوطه ور است و در گذشته گذشته همیشه بازگردانده می شود و از اینجا فرهنگ عرب بین دو نوع بازگشت محصور شده است: در مورد بازگرداندن میراث، در مورد نشخوار فرهنگ دیگری غالب غربی و بین آنها ایده نوآوری از بین رفته است، بنابراین روند تعمیق بحران ها بسیار آسان تر از ابداع راه حل برای آنها است، زیرا ساختار ذهن تا حدودی از ایده فاصله دارد. از خود نوآوری. از این رو، نتیجه سفر در دهههای گذشته این بوده است که روشنفکران به گونهای به تعمیق بحرانها کمک کردهاند که بسیار فراتر از سهم آنها در ارائه راهحل برای آنهاست و این همان چیزی است که ما امروز تجربه میکنیم.
منبع الاهرام
