ملی مذهبی _ نیویورکتایمز روز یکشنبه به نقل از سه مقام ایرانی گزارش داد که جمهوری اسلامی به دلیل همزمانی گسترش اعتراضات در ایران و احتمال حمله مجدد آمریکا و اسرائيل و دیگر بحرانها در «حالت بقا» قرار گرفته و بهدنبال جان به در بردن است. آیا رژیم برای بقا دست به تغییرات ساختاری میزند؟ چه گزینههایی مطرح است؟
به گزارش یورونیوز، دونالد ترامپ، رئيسجمهوری آمریکا روز جمعه با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی «تروتسوشال» تهدید کرد که اگر رژیم ایران به معترضان شلیک کند و آنها را بکشد، «ایالات متحده آمریکا برای نجات آنها (معترضان) وارد خواهد شد.» آقای ترامپ شامگاه یکشنبه بار دیگر این تهدید را تکرار کرد و گفت: «اگر آنها مثل گذشته مردم را بکشند، به نظرم متحمل ضربه سختی از جانب ایالات متحده خواهند شد.»
پیشتر نیز، رئیسجمهوری آمریکا در دیدار با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل تاکید کرده بود که اگر ایران برنامه هستهای و موشک بالستیک خود را ا سر بگیرد، مجددا با حمله آمریکا مواجه خواهد شد. از سوی دیگر، دونالد ترامپ یک بار با حملات ماه ژوئن آمریکا به تاسیسات هستهای ایران و بار دیگر با حمله بامداد شنبه به ونزوئلا و بازداشت نیکلاس مادورو، رئیسجمهوری این کشور و از متحدان نزدیک ایران نشان داده است که هیچ ابایی از بهکار گرفتن نیروی نظامی برای نیل به اهداف تعیین شدهاش ندارد.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا روز شنبه در جریان نشست مطبوعاتی درباره حمله به ونزوئلا، گفت: «امیدوارم که متوجه شده باشید که او اهل بازی نیست. او [دونالد ترامپ] رئیسجمهوری نیست که فقط حرف بزند، نامه بفرستد و نشست مطبوعاتی برگزار کند. وقتی میگوید درباره موضوعی جدی است، واقعا جدی است.»
با این حال، به گزارش نیویورکتایمز، به نظر میرسد که رژیم ایران در مواجهه با هر دو بحران کنونی خود به بنبست رسیده است. در واقع حکومت نه راهبرد روشنی برای مهار فروپاشی اقتصادی به عنوان محرک اعتراضات دارد و نه نشانهای از سازش و امتیازدهی در برنامه هستهای برای راضیکردن اسرائیل و آمریکا و دفع خطر حمله دیده میشود.
این در حالی است که شامگاه یکشنبه به دنبال انتشار ویدیوهایی از مشاهده رد دود در آسمان مناطقی از کشور از جمله تهران و شیراز، گزارشهای غیررسمی و تایید نشدهای از آزمایش موشکهای بالستیک سپاه پاسداران منتشر شد.
در تحولی دیگر هم، دیوید آلبرایت، رئیس موسسه علوم و امنیت بینالمللی و بازرس پیشین آژانس بینالمللی انرژی اتمی روز شنبه از مشاهده ادامه فعالیتهای عمرانی در تاسیسات هستهای «طالقان ۲» خبر داد و گفت که تاسیساتی که ایران در تلاش برای بازسازی آنهاست میتوانند برای «مهار آزمایشهای مواد منفجره پرقدرت» در چارچوب تلاش برای «توسعه سلاح هستهای» مورد استفاده قرار گیرند.
جمهوری اسلامی در «حالت بقا»
به گزارش نیویورکتایمز به نقل از سه مقام ایرانی مطلع، در پی اظهارات روز جمعه آقای ترامپ مبنی بر اقدام احتمالی آمریکا برای «نجات» معترضان ایرانی، شورای عالی امنیت ملی ایران برای گفتگو بر سر چگونگی مهار اعتراضات با خشونت کمتر در جهت جلوگیری از تشدید خشم عمومی، جلسه اضطراری شبانه برگزار کرد. به گفته این مقامات، این شورا همچنین میخواست برای احتمال حملات نظامی آماده شود.
به گفته این سه مقام، همزمان با تشدید اعتراضات، مقامات ارشد ایران در نشستها و گفتگوهای خصوصی اذعان کردهاند که جمهوری اسلامی به «حالت بقا» رانده شده است. به نظر میرسد که این مقامات برای مقابله با این دو بحران اصلی یعنی اقتصاد رو به سقوط که محرک ناآرامیهاست و تهدید تشدید درگیری با اسرائیل و آمریکا، ابزار اندکی در اختیار دارند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، در هفتههای اخیر بارها علنا همین را گفته و حتی در مقطعی اعلام کرده بود برای حل مشکلات متعدد ایران «هیچ ایدهای» ندارد.
به گفته این سه مقام مطلع، مقامات ارشد جمهوری اسلامی نگراناند که ادامه بیثباتی داخلی ممکن است برای اسرائیل فرصت حمله مجدد را فراهم کند. اظهارات اخیر دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو نیز بر نگرانی آنها افزوده است.
آیا رژیم ایران به دنبال تغییر ساختاری است؟
به گزارش نیویورکتایمز به نقل از دو مقام آگاه، مسعود پزشکیان هفته گذشته با کمیته مشورتی اقتصادی خود دو جلسه اضطراری برگزار کرد و از آنها خواست راهنمایی و نکاتی را به صورت مکتوب ارائه کنند تا در صورت تشدید بحران بتواند از آنها در سخنرانیهای خود استفاده کند.
به گفته این دو مقام آگاه، برخی از مشاوران پیشنهاد دادند که آقای پزشکیان در سخنرانیهای عمومی، با اشاره به «ساختار دوگانه قدرت» در ایران که در آن تصمیمگیریهای اصلی بر عهده علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی است، مسئولیت اتفاقات اخیر را از خود دور کند.
رز زیمت، مدیر برنامه پژوهشی «ایران و محور شیعی» در موسسه مطالعات امنیت ملی (INSS) اسرائیل، با اشاره به این گزارش نیویورکتایمز گفت: «به فرض این که این گزارش واقعا معتبر باشد، تصورش سخت است که مسعود پزشکیان فراتر از اشاراتی که پیشتر درباره محدود بودن دامنه اختیاراتش به عنوان رئیسجمهور مطرح کرده، به طور علنی رهبر جمهوری اسلامی را به چالش بکشد.»
او افزود: «برخلاف رهبر که میتواند از طریق مجلس روند استیضاح رئیسجمهوری را آغاز کند، رئیسجمهوری ایران عملا هیچ ابزار موثری برای اقدام علیه خامنهای در اختیار ندارد و رویارویی علنی با رهبر، پیش از هر چیز جایگاه خود او را به خطر میاندازد. نهایتا، او ممکن است در مقطعی تصمیم به استعفا بگیرد.»
به گفته این پژوهشگر اسرائیلی، دو سناریویی که در حال حاضر کمتر محتمل به نظر میرسند، در صورت ادامه اعتراضات میتوانند مد نظر قرار بگیرند.
سناریو اول: سوق دادن خامنهای به تغییر رویه
به گفته آقای زیمت، این سناریو شامل شکلگیری ائتلافی متشکل از عناصری در میان طبقه نخبگان حاکم است. در این ائتلاف، رئیسجمهوری میتواند در کنار دیگر چهرههای ارشد سیاسی چون علی لاریجانی و همچنین مقامات بلندپایه نیروهای مسلح، سپاه پاسداران و بیت رهبری مشارکت داشته باشد و هدف این ائتلاف اعمال فشار بر علی خامنهای برای تغییر رویه و برای مثال برای پذیرش امتیازهای جدی به منظور حفظ بقای نظام است.
سناریو دوم: حذف رهبر
به گفته این پژوهشگر اسرائیلی، سناریو دوم کنارهگیری آقای خامنهای، چه به صورت داوطلبانه و چه تحت فشار فزاینده و در پی آن تغییر قانون اساسی و اجرای اصلاحات عمیق است. یعنی در واقع بهجای «تغییر نظام»، «درون نظام» تغییر کند.
به گفته آقای زیمت، این روند میتواند شامل پذیرش الگوی حکمرانی جایگزین باشد؛ برای نمونه، ممکن است رهبری تضعیفشده در کنار رئیسجمهوری قدرتمند قرار گیرد که از میان فرماندهان سپاه پاسداران برخاسته است.
به گفته او، چنین ساختاری نشاندهنده گذار از حکومت دینی به نوعی اقتدارگرایی نظامی خواهد بود.
