ملی مذهبی _ مرداد۱۴۰۴، روسایجمهور آذربایجان و نخستوزیر ارمنستان با میانجیگری «دونالد ترامپ» در کاخ سفید، توافقی تاریخی را امضا کردند که هدف آن پایاندادن به چند دهه مناقشه و خصومت میان دو کشور بود. این توافق که با حضور هیاتهای بلندپایه و در فضایی رسانهای گسترده انجام شد تعهد دو طرف به توقف خصومتها، گشودن مسیرهای ترانزیتی و همکاری اقتصادی و امنیتی را در بر داشت. از دید تحلیلگران، این رویداد میتواند نقطه عطفی در معادلات ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی باشد.
یکی از بندهای کلیدی این توافق، بازگشایی کریدور «زنگهزور» است. مسیری در جنوب ارمنستان که آذربایجان را به نخجوان متصل میکند. بر اساس مفاد اعلامشده، توسعه این کریدور به یک کنسرسیوم آمریکایی واگذار شده و بهمدت طولانی تحت مدیریت و نظارت ایالات متحده خواهد بود. این مسیر با نام جدید «تریپ (TRIPP)» معرفی شده و شامل زیرساختهای گستردهای همچون راهآهن، خطوط انتقال انرژی، فیبر نوری و تسهیلات لجستیکی خواهد بود. موضوعی که موجب نگرانی جمهوری اسلامی شده است.
واکنشهای کشورهای منطقه چه بوده است؟
واکنشها به این توافق در منطقه متفاوت بوده است. آذربایجان آن را پیروزی بزرگ دیپلماتیک دانسته و معتقد است اتصال مستقیم به نخجوان و از آنجا به ترکیه، جایگاه اقتصادی و سیاسی این کشور را تقویت خواهد کرد.
ارمنستان هم از صلح استقبال کرده و آن را دستاوردی مهمی در راستای صلح و رفاه طرفین قلمداد کرده است.
در ترکیه، رسانهها و مقامات رسمی توافق را «گامی مهم برای ثبات در قفقاز» خوانده و بر فرصتهای ترانزیتی و تجاری آن تاکید کردهاند.
روسیه تا به حال واکنش رسمی در این مورد نداشته است، ولی پیشتر سخنگوی وزارت خارجه روسیه، اعلام کرده بود که دخالت غرب در مذاکرات بین باکو و ایروان ممکن است باعث بیثباتی در منطقه قفقاز جنوبی شود و این اقدامات غرب با هدف کسب امتیازات سیاسی و نمایش موفقیت صورت میگیرد.
رسانهها و مقامات جمهوری اسلامی چه میگویند؟
جمهوری اسلامی درباره توافق صلح آذربایجان و ارمنستان موضعی دوگانه اتخاذ کرده است. وزارت خارجه ایران از برقراری صلح استقبال کرد، اما نسبت به حضور و نفوذ فزاینده آمریکا در جنوب قفقاز هشدار داد. از نگاه تهران، ایجاد یک کریدور تحت کنترل خارجی میتواند نفوذ تاریخی ایران بر ارمنستان و مسیرهای تجاری شمال را کاهش دهد و دسترسی ژئوپلیتیکی این کشور را محدود کند. مقامات و رسانههای نزدیک به نهادهای امنیتی ایران حتی این روند را تهدیدی مستقیم برای منافع ملی دانستهاند.
بخش آذری خبرگزاری «ایرنا» ساعاتی پس از امضای صلح بین آذربایجان و ارمنستان با انتشار بیانیه وزارت خارجه جمهوری اسلامی به این موضوع واکنش نشان داد: «وزارت امور خارجه ایران اعلام کرده که ایجاد مسیرهای ارتباطی در منطقه قفقاز، در صورت احترام به حاکمیت ملی و بدون مداخله خارجی، به ثبات و توسعه منطقه کمک میکند. ایران روندهای منطقه را دنبال کرده و با کشورهای همسایه، از جمله آذربایجان و ارمنستان در ارتباط است. این کشور نهایی شدن توافق صلح بین آذربایجان و ارمنستان را گامی مهم برای ثبات پایدار میداند و نگرانی خود را از هرگونه مداخله خارجی که امنیت منطقه را تهدید کند، ابراز کرده است. همچنین ایران آماده ادامه همکاری سازنده با دو کشور از طریق مکانیزم ۳+۳ برای حفظ صلح و توسعه منطقه است.»
در سالهای اخیر و بعد از اختلافات جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر سر کریدور زنگهزور، جمهوری اسلامی به دفعات زیاد ابتکار «۳+۳» را پیش کشیده و آن را بهترین راهحل برای ایجاد صلح در منطقه قلمداد کرده است. اتحادیه منطقهای ۳+۳ به کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان به اضافه روسیه، ترکیه و ایران اشاره دارد.
«روزنامه دنیای اقتصاد»، در تحلیلی با سر تیتر «ایران؛ علیه تغییر ژئوپلیتیک در مرزهای همسایگی»، با اشاره به اینکه ترامپ از وعده انتخاباتی خود برای محافظت از ارامنه مسیحی در برابر آزار و اذیت بیشتر و مسوول دانستن آذربایجان در قبال اقداماتش، عدول میکند، نوشته است: «مقامات جمهوری آذربایجان پس از تصرف قرهباغ، اکنون بخشهای بزرگی از خاک ارمنستان را بهعنوان «سرزمینهای تاریخی» آذربایجان مینگرند. بهنظر میرسد ترامپ بیشتر به منابع طبیعی آذربایجان علاقهمند است تا به جان ارامنه یا ثبات منطقهای.»
«خبرگزای تابناک»، هم با تیتر «پل ترامپ» بر غفلت دیپلماسی ایرانی؛ سیطره نظم آمریکایی بر روسی در قفقاز جنوبی نوشته است: «احداث کریدور زنگهزور بهمثابه امتداد ناتو در مرزهای شمالی ایران از غرب تا شرق خزر نیز میشود. ترکیه (عضو ناتو) و متعاقبا ناتو از طریق این کریدور و کشورهای جهان ترکزبان (به تعبیر اردوغان) حتی تا مرزهای چین نیز دسترسی پیدا میکند.»
مردادماه سال گذشته، «علی خامنهای»، در دیدار با «نیکول پاشینیان»، نخستوزیر ارمنستان بر مخالفت ایران با کریدور زنگهزور تاکید و گفته بود: «جمهوری اسلامی ایران مسیر زنگهزور را بهضرر ارمنستان میداند و همچنان بر این موضع خود ایستادگی دارد.»
جمهوری اسلامی ایران، بارها نسبت به بازشدن کریدور زنگهزور و قطع مرز با ارمنستان هشدار داده است. همچنین نیروهای نظامی ایران دوبار اقدام به رزمایش گسترده در مرزهای خود با مناطق آزاد شده جمهوری آذربایجان کردهاند. مقامات ایرانی همچنین مدعی شدهاند که با بازگشایی این کریدور، مسیر ترانزیت کالا از ایران به روسیه مختل میشود و کریدور زنگهزور باعث قطع مرزهای مشترک ایران با ارمنستان میشود.
جمهوری اسلامی از شروع جنگ دوم قرهباغ بارها اعلام کرده است که «مخالف تغییر مرزها» در منطقه است. آذربایجان نیز در واکنش به اظهارات مقامات جمهوری اسلامی بارها تاکید کرده است که این کشور قصد تغییر مرزها را ندارد.
«عباس موسوی»، سفیر پیشین ایران در آذربایجان و معاون تشریفات دفتر ریاستجمهوری، در مصاحبه با صداوسیمای جمهوری اسلامی درباره ورود آمریکا به تنشهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان برای صلح با محوریت کریدور زنگهزور که رسانههای داخلی از آن با عنوان ادبیات عجیب معاون پزشکیان نوشتهاند گفت: «اینکه آقای ترامپ عزیز وارد این موضوع شده، برای ما هم قدری جالب و هم قدری بودار و خطرناک است.»
«علیاکبر ولایتی»، وزیر خارجه اسبق جمهوری اسلامی و مشاور رهبر ایران هم، با تهدید آمریکا تاکید کرد که «ایران با یا بدون همکاری روسیه، مانع ایجاد کریدور آمریکایی در قفقاز خواهد شد، چون این پروژه امنیت منطقه را تهدید و نقشه ژئوپلیتیکی آن را تغییر میدهد. او همچنین گفت قفقاز منطقهای بیصاحب نیست که ترامپ بتواند آن را اجاره کند و این کریدور به جای پیشرفت، به گورستانی برای حامیان ترامپ تبدیل خواهد شد.»
واکنش رسانهها و تحلیلگران سیاسی آذربایجان به قرارداد صلح آذربایجان و ارمنستان
بیشتر رسانهها و تحلیلگران آذربایجانی معتقدند که در وضعیت کنونی، طرف اصلی مناقشه جمهوری اسلامی در مورد کریدور زنگهزور دیگر نه جمهوری آذربایجان، بلکه آمریکا و بهویژه دونالد ترامپ است. این تغییر رویکرد بهدلیل پروژههای بزرگ منطقهای مانند «کریدور زنگهزور» یا همان «راه ترامپ» است که با حمایت و میانجیگری ایالات متحده شکل گرفته است.
روزنامه «یئنی مساوات» که نزدیک به حکومت آذربایجان است در گزارشی این قرارداد صلح را یک دستاورد تاریخی و پیروزمندانه دانسته و و با اشاره به مخالفان این قرارداد نوشته است که آیا باید به خاطر منافع این کشورها، آذربایجان و ارمنستان برای همیشه با هم بجنگند؟
این روزنامه با اشاره به نگرانیهای جمهوری اسلامی در مورد این توافق و تهدیدهای کانالهای خبری مربوط به سپاه نوشته است: «روشن است که هم رییسجمهور «الهام علیاف» و هم نخستوزیر «نیکول پاشینیان» پیشبینی چنین تهدیدهایی و حتی برخی اقدامات نظامی و سیاسی را کردهاند و در این روند، عامل ایران را همراه با روسیه در محاسبات خود لحاظ کردهاند. به باور ما، از این پس اگر مقام ایرانی بخواهد درباره «خطوط قرمز» اظهارنظر کند، مخاطب مستقیم او رییسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، خواهد بود. زیرا کریدور زنگهزور اکنون «راه ترامپ» نام دارد. اگر جرات دارند، علیه ترامپ اقدام کنند و جنگ را آغاز کنند. در این صورت فورا هواپیماها و پهپادهای ترامپ را بالای سر خود خواهند دید.»
سایت خبری «گلوبال اینفو» در مقاله تحلیلی با اشاره به سفر پیش روی پزشکیان به ارمنستان نوشته است: «پزشکیان بهخوبی آگاه است که ارمنستان در حال تبدیلشدن به حامل اصلی منافع آمریکا در منطقه است. از سوی دیگر اظهارات اخیر پزشکیان درباره آذربایجان نشاندهنده تمایل ایران به تغییر سیاست خارجی خود است. نگرش جمهوری اسلامی در گذشته دولت باکو را مجبور کرده تا زنجیرهای از همکاریهای بینالمللی برای مقابله با تهدیدات منطقهای تشکیل دهد. پزشکیان امروز باکو را تهدید اصلی نمیداند و ایروان را خطر اصلی میبیند. رییسجمهور ایران میخواهد در دیدار از ایروان درباره وجود خطرات واقعی علیه کشورش بعد از توافق صلح آذربایجان و ارمنستان اطلاعات کسب کند و به همین دلیل این سفر اهمیت ویژهای دارد.»
«محمد اسداللهزاده»، معاون حزب جبهه ملی آذربایجان، میگوید: «جمهوری اسلامی که آذربایجان را به دخالت دادن کشورهای ثالث متهم میکرد، اکنون با حضور آمریکا در کنار متحد سابق ایران یعنی ارمنستان در مرزهای شمالی خود مواجه شده است. ارمنستان همکاری با آمریکا را گسترش داده و کنترل کریدور زنگهزور به واشینگتن سپرده میشود، در نتیجه ایران از مسیرهای راهبردی و پروژههای منطقهای کنار گذاشته خواهد شد و این تحولات برای محافل محافظهکار ایران ضربهای جدی به همراه داشته است.»
«زاور ممدوف»، تحلیلگر سیاسی نیز درباره نگرانیهایی که در مورد طرح راه ترامپ وجود دارد، میگوید: «باید به دیدار پیشرو میان ترامپ و پوتین اشاره کرد. نتایج این دیدار حتما بر تحولات قفقاز جنوبی تاثیر خواهد داشت. او افزود که باید منتظر نشست روسای جمهور آمریکا و روسیه باشیم تا بتوان نظر قطعی داد.»
این تحلیلگر معتقد است که، «موفقیت پروژه به پایبندی ترامپ به اصولش بستگی دارد. مثلاً در مسئله تایوان و چین، عقبنشینیهایی صورت گرفته است. ترامپ حتی پیش از انعقاد توافق اقتصادی با چین از دیدار با رهبر تایوان خودداری کرد. همچنین ترامپ توصیههایی درباره آتشبس در جنگ اوکراین و روسیه داشته است. بنابراین نباید فکر کرد که روسیه و ایران به سادگی به ترامپ در مسئله قفقاز جنوبی امتیاز خواهند داد.»
«آذر حسرت»، تحلیلگر سیاسی درباره نگرانیهای جمهوری اسلامی از راه افتادن کریدور زنگورمیگوید: «بخشی از حکومت ایران از واقعیتهای جهانی بیخبر است. اگر جمهوری اسلامی حرفی دارد، باید به آمریکا بگوید نه به آذربایجان. ایران به جای واکنش منطقی، علیه آذربایجان موضع میگیرد تا افکار عمومی داخل کشور و مخصوا ترکها را گمراه کند. مسئله زنگهزور اکنون مسئله آمریکا است و ایران نمیتواند آذربایجان را متهم کند.»
«طاهر کریملی»، نماینده سابق مجلس ملی آذربایجان درباره توافق صلح بین آذربایجان و ارمنستان و نقش آمریکا میگوید: «اکنون برای اولین بار آمریکا کریدور زنگهزور را به مدت ۹۹ سال اجاره میکند. این به معنای تثبیت موقعیت آمریکا نزدیک به ایران و در کنار روسیه است. احتمالاً هیچ کس جرأت نخواهد کرد در مسیر موسوم به «راه ترامپ» اقدامی تحریکآمیز انجام دهد. بنابراین، آمریکا هم به صلح دست مییابد و هم موقعیت خود را در قفقاز جنوبی تقویت میکند. اهمیت ژئواستراتژیک این موضوع این است که ایران را مجبور خواهد کرد سیاستهای خود را بازنگری کند.»
آینده روابط جمهوری آذربایجان و جمهوری اسلامی
جمهوری اسلامی ایران پیشتر بارها نسبت به حضور و فعالیت نظامی اسراییل در خاک جمهوری آذربایجان هشدار داده و آن را تهدیدی برای امنیت منطقه معرفی کرده بود. اکنون با ورود مستقیم آمریکا به معادلات قفقاز، تهران این وضعیت را یک تهدید مضاعف میداند.
هرچند در متن توافق، اشاره مستقیمی به اسراییل نشده، اما پیشینه همکاری نظامی و امنیتی میان باکو و تلآویو در جنگ دوم قرهباغ همچنان در تحلیلها برجسته است. اسراییل با فروش تسلیحات پیشرفته به آذربایجان، نقش مهمی در تقویت توان نظامی این کشور ایفا کرده و این روابط میتواند در دوره پساتوافق نیز تأثیرگذار باشد.
«شبنم حسناوا»، استاد فلسفه و تحلیلگر سیاسی با اشاره به اینکه کریدور زنگهزور موجب نفع بردن همه کشورهای منطقه خواهد شد نگرانیهای جمهوری اسلامی درباره روابط اسراییل و آذربایجان را بی دلیل دانسته و میگوید: «نظر مثبت پزشکیان به بهبود روابط با آذربایجان موجب نگرانی گروههایی میشود که خواهان تداوم تنش در روابط ایران و آذربایجان هستند. توسعه روابط اسراییل و آذربایجان هیچ ارتباطی با روابط ما با ایران ندارد. این روابط با هر بازیگر موجود در نظام بینالملل شکل میگیرد و اسراییل فقط یکی از آنهاست. علاوه بر این، هیچ سندی وجود ندارد که روابط اسراییل و آذربایجان علیه ایران باشد و آخرین اظهار نظرها نیز این مسئله را تأیید میکند.»
توافق کاخ سفید علاوه بر گشودن فصل تازهای در روابط باکو و ایروان، پیامدهایی فراتر از قفقاز جنوبی دارد. این توافق حضور ژئوپلیتیکی آمریکا را در منطقه تثبیت میکند، نفوذ سنتی روسیه و جمهوری اسلامی را به چالش میکشد و مسیرهای تجاری جدیدی را برای ترکیه و آذربایجان میگشاید. با این حال، آینده اجرای آن به حل مسائل پیچیدهای چون وضعیت حقوقی کریدور زنگهزور، سرنوشت قرهباغ و تضمینهای امنیتی برای طرفین بستگی دارد.
