درباره گفتمان دینی: پاشنه آشیل مدرنیته ناقص عرب

ما خود را با این تصور فریب دادیم که به مدرنیته دست یافته‌ایم، اما در نهایت مدرنیته علیه ما عمل کرد. هم عموم مردم و هم نخبگان بر این باور بودند که ورود فناوری، گسترش حمل‌ونقل مبتنی بر موتور بخار، تأسیس ایستگاه‌های رادیویی، جایگزینی پوشش‌های سنتی با کت‌وشلوار برای مردان و دامن‌های کوتاه برای زنان، همراه با ایجاد نهادهای حقوقی صوری همچون پارلمان‌ها و شوراهای نمایندگی، برای گسستن تمامی پیوندها با بنیان‌های مادی و اجتماعی جامعه کهن کافی است و مرزی روشن میان گذشته و حالِ نوپدید ترسیم می‌کند. اما این توهم به‌زودی شکنندگی نظری و عملی خود را آشکار ساخت. ما در دام جانشین‌کردن مظاهر سطحیِ مدرنیزاسیون افتادیم؛ ازاین‌رو مدرنیته عربی به پوسته‌ای بیرونی، جذاب و پرزرق‌وبرق تبدیل شد که از هرگونه عمق و جوهره فکری واقعی تهی بود.
در این مرحله، برای افکار عمومی آشکار شد که آنچه «مدرنیته» نامیده می‌شد، چیزی جز پوسته‌ای سطحی و ظاهری نبود؛ پوسته‌ای که نتوانست به لایه‌های عمیق اجتماعی و فرهنگی جامعه نفوذ کند و در نتیجه، تابِ تحملِ ساده‌ترین شوک‌های فکری و عملی ناشی از جنبش‌های اسلام سیاسی و جریان‌های جهادی مذهبی را نیز نداشت. ناکارآمدی مدرنیته رسمی زمانی عیان شد که جریان‌های اجتماعی به خیابان‌ها سرازیر شدند و به نمادهای تاریخی آغشته به بدویت، جهل و گرایش به خشونت و سلطه بر اندیشه‌ها، ارواح و بدن‌ها پناه بردند. در دست گروه‌هایی که تحت تأثیر جهل و افراط‌گرایی بودند، مفاهیمی چون قدرت، خشونت و انتقام به‌صورتی خام و ابتدایی احیا شد و به ابزار سیاست، گفت‌وگو و فرهنگ بدل گشت. منزلت و مشروعیت اجتماعی افراد نیز بر پایه ستم به زنان و کنترل بدن آنان، به‌عنوان معیاری برای برتری مردانه، تعریف می‌شد؛ در حالی که تجربه دینی به مجموعه‌ای از مناسک ظاهری، مانند کوتاه‌کردن سبیل و بلندکردن ریش، فروکاسته شده بود.
در مواجهه با این بحران مدرنیته و هر بحران دیگری که پیش از آن رخ داده است، نخبگان فکری و سیاسی معمولاً به راه‌حل‌های ساده‌انگارانه روی می‌آورند. پس از هر شکست تمدنی، آنان با شتاب به «گفتمان مذهبی» مسلط هجوم می‌برند، عبارتی را از اینجا و آنجا برمی‌گزینند و آن را متغیر مستقلی معرفی می‌کنند که مسئول بازتولید واپس‌گرایی، خشونت و عقب‌ماندگی است. با این حال، پس از فروکش‌کردن بحران و پنهان‌شدن ریشه‌های آن، همواره به همان گفتمان مذهبی، که تنها عنصر ثابت در معادله مدرنیته و سنت است، بازمی‌گردند. همه می‌کوشند از دست بردن در آن پرهیز کنند؛ چه از سر اعتقاد به اعتبار آن و چه از روی این باور که توده‌ها به آن وابسته‌اند و هرگونه تغییر در آن به معنای اهانت به آنان خواهد بود.
بر پایه چنین تشخیص تقلیل‌گرایانه‌ای، بحران‌ها و فاجعه‌ها پیوسته تکرار می‌شوند و دامان همگان را می‌گیرند. سپس بار دیگر صداها برای مداخله فوری و «نوسازی» این گفتمان بلند می‌شود تا آن را با مقتضیات نوعی مدرنیته مصرف‌گرا، که خود مروج و مبلغ آن‌اند، سازگار سازند.
اما این شعار پرطنینِ نوسازی، در ذات خود، از هرگونه محتوای مفهومی و تبیینی تهی است. این نخبگان نه تعریفی روشن از ماهیت گفتمانی که قصد تغییر آن را دارند ارائه می‌کنند و نه عناصر بنیادینی را که بیش از همه نیازمند تحول‌اند، مشخص می‌سازند. آنان قادر نیستند میان آنچه در میراث دینی، امری تاریخی و نسبی است و آنچه به جوهره ایمان تعلق دارد، تمایز قائل شوند. همچنین از فهم سازوکار ذهنیت فقهی‌ای که استبداد فکری و اجتماعی را بازتولید می‌کند، ناتوان‌اند.
در واقع، آنان از ترسیم مسیرهای فکری و اجتماعی لازم برای این نوسازی عاجزند و حتی در نام‌بردن از نیروهای مسئول تحقق آن نیز تردید دارند. هیچ نیرو، کنشگر یا ابزار نهادیِ روشنی که بتواند این پروژه را از سطح اعتراض لفظی به کنش تاریخی تبدیل کند، معرفی نمی‌شود. افزون بر این، هیچ ابزار انتقادی دقیقی که از روش‌شناسی‌های تاریخی بهره گیرد یا جرئت به چالش کشیدن ساختارهای مردسالارِ ریشه‌دار در تفاسیر کهن را داشته باشد، در اختیار ندارند. ازاین‌رو، شعار نوسازی از یک پروژه واقعیِ رنسانس و نوزایی به وردی زبانی تبدیل می‌شود که صرفاً برای فرار از رویارویی با پرسش‌های بنیادی درباره شرایط شکل‌گیری دولت مدرن و نهادهای شهروندی به کار می‌رود؛ نهادهایی که مشروعیت خود را از گذشته گدایی نمی‌کنند، بلکه آن را در قلمرو عقل و آزادی می‌سازند.
بحث درباره بحران جوامع عربی و نسبت‌دادن تمامی تقصیرها به گفتمان مذهبی، برداشتی ناقص و پراکنده است که تنها بخشی از حقیقت را آشکار می‌کند. هرچند گفتمان مسلط بی‌تردید بخشی مهم و فعال از مسئله را تشکیل می‌دهد، اما بحران اصلی در نحوه درک ما از آن و شیوه مواجهه‌مان با کاستی‌ها و خطاهایش نهفته است. مسئله به مجموعه‌ای از شعارهای مبهم تقلیل یافته و با ذهنیتی سطحی با آن برخورد می‌شود.
در قلب این وضعیت، عمل‌گرایی شتاب‌زده روشنفکر رسمی قرار دارد؛ روشنفکری که اغلب تنها سطح مسائل را می‌خراشد، بی‌آنکه به علل ریشه‌ای آن‌ها نفوذ کند. حتی زمانی که ردای اصلاح‌طلبی بر تن می‌کند، گفتمان او چیزی بیش از تبلیغ مجموعه‌ای از شعارهای فرسوده، نظیر «نوسازی گفتمان مذهبی»، نیست؛ شعارهایی که از پرداختن به بنیادی‌ترین و عمیق‌ترین پرسش‌ها، یعنی همان پرسش‌هایی که موفقیت هر راه‌حل واقعی به پاسخ آن‌ها وابسته است، طفره می‌روند.
با وجود اجماع گسترده بر این‌که این گفتمان از نوعی نقص ساختاری رنج می‌برد و به نوسازی نیاز دارد، فضای عمومی همچنان در کلی‌گویی و ابهام فرو مانده است. با توجه به کثرت و تنوع گفتمان‌ها، به دشواری می‌توان مشخص کرد که دقیقاً از کدام «گفتمان مذهبی» سخن گفته می‌شود. همچنین روشن نیست که گوینده واقعی این گفتمان کیست، کدام نهادها آن را تولید می‌کنند و چه کسانی از انتشار و بازتولید آن سود می‌برند.
ابهام در جزئیات تغییر، مسیرها و ابزارهای نوسازی و نیز در تعیین بدیل مطلوب، مسئله را پیچیده‌تر می‌کند؛ مگر آن‌که مقصود تنها وصله‌کاری‌های سطحی باشد که همان قالب کهنه را حفظ می‌کنند بی‌آنکه به بحران بنیادین آن بپردازند.
از همین‌جا مهم‌ترین پرسش‌ها سر برمی‌آورند و جریانی فکری شکل می‌گیرد که می‌کوشد به ریشه‌های مسئله نفوذ کند و در سطح ظاهر متوقف نماند. تشخیص مسئله دیگر صرفاً سطحی نیست، بلکه می‌کوشد مرز میان دین، به‌مثابه نظامی متعالی از باورها، و گفتمان دینی، به‌مثابه برساخته‌ای انسانی و متأثر از شرایط تاریخی و اجتماعیِ متغیر را روشن سازد. در این چارچوب، مسئله اصلی آن است که چگونه می‌توان گفتمان دینی را از خصلت مطلق‌انگارانه و تقدس‌زده آن رهایی بخشید و بار دیگر آن را به پدیده‌ای اجتماعی و فرهنگی تبدیل کرد؛ پدیده‌ای که همچون هر گفتمان انسانی دیگری، موضوع نقد، بررسی و گفت‌وگوی عقلانی قرار گیرد و در عین حال، پرسش‌هایی اساسی درباره هویت گویندگان و تولیدکنندگان آن مطرح سازد.
منبع: الحفریات