توانمندی‌های ایران پس از حملات اسرائیل… پیامدهای منطقه‌ای و نقش اردن در محیط امنیتی جدید

در سال‌های اخیر، خاورمیانه شاهد تغییر تدریجی ماهیت درگیری میان اسرائیل و ایران بوده است؛ زیرا این رویارویی از الگوی جنگ نیابتی به الگویی پیچیده‌تر حرکت کرده که با حملات مستقیم محدود در حوزه‌های مختلف ـ هوایی، موشکی، سایبری و اطلاعاتی ـ مشخص می‌شود. در این چارچوب، حملات اسرائیل که بخش‌هایی از سامانه‌های دفاعی، زیرساخت‌های موشکی و مراکز فرماندهی و کنترل ایران را هدف قرار داد، به‌عنوان یک تحول کیفی مطرح شد و دو پرسش اصلی را پیش روی تحلیلگران قرار داد: چه میزان از توانایی‌های ایران باقی مانده است؟ و ایران تا چه حد همچنان یک عنصر تأثیرگذار در معادلات بازدارندگی منطقه‌ای محسوب می‌شود؟
این مطالعه بر این فرض استوار است که کاهش قابلیت‌های نظامی به معنای فروپاشی آنها نیست؛ بلکه اغلب به تغییر شکل ابزارها و روش‌های بازدارندگی در چارچوبی انعطاف‌پذیرتر و سازگارتر منجر می‌شود. بنابراین، تحلیل قدرت ایران نباید صرفاً به تلفات مستقیم مادی محدود شود، بلکه باید توانایی رژیم نظامی ایران در بازتولید، توزیع مجدد و ایجاد حالت عدم‌اطمینان استراتژیک در میان مخالفان را نیز دربرگیرد.
این پژوهش تلاش می‌کند توانایی‌های باقی‌مانده ایران پس از حملات، پیامدهای آنها بر محیط امنیتی منطقه و نقش امنیتی بالقوه اردن را در پرتو تشدید الگوهای جنگ ترکیبی و تعدد عرصه‌های درگیری بررسی کند.
مفهوم بازدارندگی
بازدارندگی (Deterrence) یکی از ارکان اساسی نظریه‌های روابط بین‌الملل و استراتژی نظامی است و به توانایی یک دولت برای تأثیرگذاری بر محاسبات حریف از طریق منصرف کردن او از رفتار خصمانه اشاره دارد؛ رفتاری که هزینه آن بیش از هرگونه سود احتمالی است. بازدارندگی بر دو عنصر اصلی استوار است: توانایی و اعتبار. نیروی نظامی به‌تنهایی کافی نیست، بلکه باید با درک حریف از جدیت و اراده استفاده از آن همراه باشد.
ادبیات استراتژیک میان دو نوع اصلی بازدارندگی تمایز قائل می‌شود:
بازدارندگی از طریق مجازات: تهدید حریف به وارد کردن خسارات سنگین
• بازدارندگی از طریق محروم‌سازی: جلوگیری از دستیابی حریف به اهدافش از طریق تضعیف توانایی‌های عملیاتی او
در مورد ایران، بازدارندگی در قالب یک مدل نامتقارن تجسم می‌یابد که علاوه بر ابزارهای سایبری و شبکه‌های نفوذ منطقه‌ای، بر ترکیبی از موشک‌های بالستیک، پهپادها و قابلیت‌های دریایی غیرمتعارف تکیه دارد. هدف این مدل، جبران شکاف در برتری نظامی سنتی به نفع دشمنان منطقه‌ای و بین‌المللی است. بنابراین، ارزیابی قدرت ایران تنها به اندازه‌گیری تلفات محدود نمی‌شود، بلکه شامل توانایی آن برای ایجاد «اثر بازدارنده پایدار» و تولید عدم‌اطمینان استراتژیک در میان مخالفان نیز هست.
توانمندی‌های باقی‌مانده ایران
برآوردهای منبع باز نشان می‌دهد ایران در معرض حملاتی قرار گرفته که چندین سایت نظامی از جمله سامانه‌های دفاع هوایی، زیرساخت‌های موشکی و مراکز فرماندهی را هدف قرار داده است. با این حال، فقدان داده‌های مستقل، تخمین دقیق میزان خسارات را دشوار می‌کند و نیازمند رویکردی مبتنی بر روندهای استراتژیک است.
برنامه هسته‌ای: حتی در صورت آسیب‌دیدن بخشی از تأسیسات، عنصر حیاتی برنامه هسته‌ای دانش تجمعی و ساختار انسانی آن است؛ بنابراین بازسازی برنامه بیشتر به زمان، تصمیم‌گیری سیاسی و منابع بستگی دارد تا صرفاً قابلیت‌های فنی.
قدرت موشکی بالستیک: این قدرت ستون اصلی دکترین نظامی ایران است و تهران برای جبران نابرابری قدرت هوایی با اسرائیل بر آن تکیه می‌کند. ایران طی دهه‌های گذشته یک سیستم موشکی متنوع شامل موشک‌های کوتاه‌برد و میان‌برد ایجاد کرده که بر پایه صنعتی گسترده و تأسیسات تولید و ذخیره‌سازی پراکنده جغرافیایی استوار است.
این سیستم بر چند نقطه قوت تکیه دارد:
• گسترش سکوهای پرتاب سیار
• وجود پایگاه‌ها و تأسیسات زیرزمینی مستحکم
• تعدد مکان‌های ذخیره‌سازی و تولید
برآوردها از وجود حداقل پنج شهر موشکی زیرزمینی در استان‌های مختلف ایران حکایت دارد. همچنین شبکه صنایع موشکی ایران شامل بیش از ۳۰۰ شرکت فعال در برنامه‌های موشکی و هزاران شرکت در حوزه‌های الکترونیک، مهندسی و مواد پیشرفته است که توانایی ایران برای جبران تدریجی خسارات را افزایش می‌دهد.
تخمین‌ها درباره اندازه زرادخانه موشکی ایران متفاوت است:
• ارتش اسرائیل: حدود ۲۵۰۰ موشک
• برآوردهای دیگر: تا حدود ۶۰۰۰ موشک
گفته می‌شود حملات اخیر حدود یک‌سوم موشک‌ها را منهدم کرده و بخشی دیگر را آسیب زده است. همچنین بیش از ۱۵۰۰ موشک در جریان عملیات رهگیری شده‌اند. بر اساس این برآوردها، ایران احتمالاً همچنان تعداد قابل‌توجهی موشک بالستیک و بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ سکوی پرتاب قابل استفاده را حفظ کرده است.
پهپادها: پهپادها به دلیل هزینه کم و سهولت تولید، یکی از انعطاف‌پذیرترین ابزارهای ایران هستند و برخی برآوردها از ظرفیت تولید صدها یا هزاران پهپاد در سال خبر می‌دهند.
قابلیت‌های دریایی: با وجود انهدام حدود ۱۶۱ قایق و شناور کوچک، ایران همچنان توانایی‌های دریایی نامتقارن شامل قایق‌های تندرو، مین‌های دریایی، موشک‌های ساحلی و زیردریایی‌های کوچک را حفظ کرده است؛ قابلیت‌هایی که امکان تهدید ناوبری در تنگه هرمز را فراهم می‌کنند.
شبکه نفوذ منطقه‌ای: ایران همچنان از شبکه گسترده‌ای از متحدان منطقه‌ای بهره می‌برد که ابزار مهمی برای بازدارندگی غیرمستقیم محسوب می‌شود.
قابلیت‌های سایبری و الکترونیکی: ایران طی سال‌های گذشته توانایی‌های قابل‌توجهی در جنگ سایبری و الکترونیک ایجاد کرده و احتمالاً با افزایش فشار بر توانایی‌های متعارف، اتکای بیشتری به این ابزارها خواهد داشت.
زمان مورد نیاز برای بازیابی توانمندی‌ها
برآوردها نشان می‌دهد:
• پهپادها: چند ماه تا یک سال
• موشک‌های بالستیک: دو تا سه سال
• سامانه‌های دفاع هوایی: سه تا پنج سال
• قابلیت‌های دریایی نامتقارن: زمان کمتر نسبت به سامانه‌های بزرگ
بازسازی برنامه هسته‌ای نیز به عوامل سیاسی، مالی و فشارهای بین‌المللی بستگی دارد.
آیا ایران همچنان تهدیدی برای منطقه است؟
حملات اخیر اسرائیل اگرچه خساراتی وارد کرده، اما منجر به حذف منابع قدرت ایران نشده است. ایران همچنان قابلیت‌های موشکی، پهپادی، دریایی نامتقارن، سایبری و شبکه‌های نفوذ منطقه‌ای را حفظ کرده و پایگاه صنعتی دفاعی آن امکان بازسازی تدریجی توانایی‌ها را فراهم می‌کند. بنابراین سطح تهدید کاهش اساسی نیافته، بلکه ماهیت آن تغییر کرده و به سمت جنگ هیبریدی چنددامنه‌ای حرکت کرده است.
چگونه می‌توان با تهدیدات ایران مقابله کرد؟
مقابله با تهدیدات ایران نیازمند یک سیستم دفاعی یکپارچه و چندلایه است که شامل:
• هشدار اولیه
• شبکه راداری
• دفاع موشکی
• جنگ الکترونیک
• دفاع سایبری
• اطلاعات
• فرماندهی و کنترل مشترک
فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM) نیز از ایجاد یک هسته هماهنگی پدافند هوایی منطقه‌ای خبر داده است.
نقش امنیتی بالقوه اردن
اردن با توجه به موقعیت جغرافیایی و شبکه روابط منطقه‌ای، نقش مهمی در هشدار زودهنگام، نظارت هوایی، دفاع هوایی، تبادل اطلاعات و مقابله با پهپادها ایفا می‌کند. رویدادهای اخیر اهمیت نقش اردن در رهگیری اهداف هوایی را برجسته کرده است.
همکاری اردن و کشورهای خلیج فارس
همکاری امنیتی و دفاعی میان اردن و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس مبتنی بر چارچوب‌های نهادی موجود است و شامل آموزش، تبادل اطلاعات و ظرفیت‌سازی می‌شود. پروژه «کمربند همکاری» در دفاع هوایی خلیج فارس نمونه‌ای از این همکاری است. انتظار می‌رود این همکاری در زمینه‌های دفاع هوایی، ضدپهپاد، امنیت سایبری و صنایع دفاعی گسترش یابد.
نتیجه‌گیری
تحولات اخیر نشان می‌دهد منطقه در حال ورود به مرحله جدیدی از تغییر توازن امنیتی است. ایران با وجود خسارات، همچنان عناصر مهم قدرت را حفظ کرده و اردن به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی در تقویت امنیت منطقه‌ای مطرح می‌شود. احتمالاً منطقه از مسابقه تسلیحاتی سنتی به سمت رقابت در حوزه‌های دفاع هوایی یکپارچه، جنگ سایبری و سامانه‌های ضدپهپاد حرکت خواهد کرد..
منبع العربی الجدید