ملی مذهبی _ وزرای خارجه ایران و تروئیکای اروپایی روز جمعه در تماس تلفنی با از سرگیری مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران در هفته آینده موافقت کردند. فرانسه، آلمان و بریتانیا تهدید کرده بودند که در صورت عدم همکاری تهران تا پایان اوت، با فعال کردن «مکانیسم ماشه»، تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را بازمیگردانند.
عباس عراقچی وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران روز جمعه ۲۲ اوت با هدف جلوگیری از فعالسازی «مکانیسم ماشه» توافق برجام و بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه ایران با وزرای خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا، سه قدرت اروپایی حاضر در توافق برجام و کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا گفتگوی تلفنی انجام داد.
ایران و سه قدرت اروپایی در این تماس با از سرگیری مذاکرات هستهای در هفته آینده موافقت کردند. به گزارش ایرنا این نشست قرار است روز سهشنبه در سطح «معاونین وزارت امور خارجه» برگزار شود.
ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «به همراه همکارانم دیوید لمی، وزیر خارجه بریتانیا، یوهان وادفول، وزیر خارجه آلمان و کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا با عباس عراقچی، همتای ایرانیمان درباره برنامه هستهای ایران و تحریمها علیه ایران که در آستانه بازگرداندن آنها هستیم، گفتگویی مهم انجام دادیم.»
آقای بارو افزود: «زمان به سرعت درحال سپری شدن است. قرار است هفته آینده نشست تازهای درباره این موضوع برگزار شود.»
یوهان وادفول، وزیر خارجه آلمان نیز طی بیانیهای مشابه اعلام کرد که مدیران سیاسی تروئیکای اروپایی در نشست هفته آینده با همتایان ایرانی خود دیدار خواهند کرد.
آقای وادفول افزود: «ما همچنان به دیپلماسی متعهد هستیم، اما زمان بسیار محدود است و ایران باید برای جلوگیری از فعالشدن مکانیسم ماشه به طور جدی وارد گفتگو شود.» او همچنین تصریح کرد: «ما بدون دستیابی به توافقی قابل راستیآزمایی و پایدار اجازه نخواهیم داد که مهلت بازگرداندن تحریمها منقضی شود.»
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا طی بیانیهای ضمن تاکید بر تعهد اروپا به دستیابی به راهحل دیپلماتیک برای مساله هستهای ایران، «تعامل ایران با آمریکا» را حیاتی دانست و گفت که ایران «باید با آژانس بینالمللی انرژی اتمی بهطور کامل همکاری کند.»
دیوید لمی، وزیر خارجه بریتانیا نیز ضمن تایید این اظهارات گفت که در این تماس پیشنهاد تمدید مهلت بازگشت تحریمها از سوی تروئیکای اروپایی مطرح شده است و افزود: «ما متعهد به دیپلماسی هستیم، اما زمان اندک است. ما راه حلی دیپلماتیک همراه با تمدید مهلت تعلیق تحریمها را به ایران پیشنهاد دادیم. بدون حصول توافقی پایدار و قابل راستیآزمایی، این روند پایان خواهد یافت.»
به گزارش ایرنا، عباس عراقچی در واکنش به پیشنهاد تمدید مهلت تعلیق تحریمها با هدف فراهمکردن زمان بیشتر برای دیپلماسی گفت که اتخاذ چنین تصمیمی اساسا بر عهده شورای امنیت است و جمهوری اسلامی ایران در این فرایند ورود نمیکند.
آقای عراقچی همچنین گفت: «در عین حال ایران با دوستان خود در شورای امنیت در خصوص آثار چنین اقدامی، و مسیر پیشرو، مشورت و تبادل نظر خواهد کرد.»
با نزدیک شدن به پایان مهلت قانونی قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، فشارها بر پرونده هستهای ایران وارد مرحله تازهای شده است. سه کشور اروپایی، بریتانیا، فرانسه و آلمان، به صراحت اعلام کردهاند که اگر تا پایان اوت گشایشی در همکاری ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و روند مذاکرات ایجاد نشود، مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد؛ اقدامی که به معنای بازگشت همه تحریمهای هستهای سازمان ملل علیه تهران خواهد بود.
در واکنش، تهران و مسکو تماسهای خود را تشدید کردهاند. بامداد شنبه اول شهریور ۱۴۰۴، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفتوگویی تلفنی با سرگئی لاوروف، همتای روسیاش، اقدامات و موضعگیریهای اروپاییها را «نقض فاحش» برجام دانست و گفت این کشورها با سابقه همراهی با واشنگتن در حمله به تاسیسات هستهای ایران «صلاحیت اخلاقی و حقوقی» برای استفاده از سازوکار حل اختلاف را ندارند. او همچنین ایده تمدید قطعنامه ۲۲۳۱ را رد کرد و تصمیمگیری در این باره را تنها در صلاحیت شورای امنیت دانست.
در سمت مقابل، سه کشور اروپایی عضو برجام اعلام کردهاند که تا پایان ماه اوت به ایران فرصت دادهاند تا گشایشی در مورد پرونده هستهایش انجام دهد.
آنها میگویند احیای مذاکرات با آمریکا و اروپا و مجموعهای از اقدامات در مورد ازسرگیری بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی میتواند آنها را مجاب کند که مدت زمان اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ را برای احتمالا شش ماه تمدید کنند. به بیان دیگر پیشنهاد آنها این است که مکانیسم ماشه شش ماه دیگر معتبر بماند تا اروپا و آمریکا در این مدت با ایران به یک مدالیته مشخص در مورد بحران هستهای برسند.
اما به نظر میرسد ایران تصمیمش را گرفته و در حالی که جنگ ۱۲ روزه و حمله به تاسیسات هستهای و ترور سران نظامیاش را تجربه کرده، حاضر نیست شمشیر مکانیسم ماشه را بیش از این بر سر خودش نگه دارد. مقامهای جمهوری اسلامی به این جمعبندی رسیدهاند که تبعات فرود آمدن این شمشیر به مراتب کمتر از وارد شدن به «بازی تمدید و فشار» است.
علی لاریجانی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی و دبیر شورای عالی امنیت ملی، روز جمعه در گفتوگو با وبسایت علی خامنهای بر همین نکته تاکید کرد و گفت: ما یک توافقی داشتیم که ظرف ده سال این باید تمام میشد؛ دیگر بنا نیست به قول معروف جرزنی کنند و دوباره به آن اضافه کنند… ایران واقعا قائل به این نیست.
او گفت که برخی افراد در داخل از پذیرش تمدید دفاع کردهاند، «ولی در کل، ما این را قبول نداریم.»
این «ما» که تمدید را قبول ندارد همان «نظام» است که تصمیم خودش را گرفته است تا شیون و مویه بر جنازه برجام را به تعویق نیندازد.
اما برای طرف اروپایی هم وضعیت چندان آسان و دلچسب نیست. فعال شدن مکانیسم ماشه برای اروپاییها یک جاده یکطرفه است. از سویی آنها تنها کارت در دستشان را که پای آنها را به پرونده هستهای ایران باز میکرد روی میز قرار خواهند داد و لاجرم از این به بعد باید منتظر بازی دیگر بازیگران و به ویژه آمریکا باشند. اما از سوی دیگر اگر از این کارت استفاده نکنند وضعی مشابه رخ خواهد داد و بیآنکه چیزی در دستشان باقی مانده باشد از سازوکارهای اصلی بحران هستهای کنار گذاشته میشوند.
آنها بی آنکه از ایران زهرچشمی گرفته باشند نخواهند گذاشت ۲۲۳۱ منقضی و تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای ایران در شورای امنیت سازمان ملل لغو شود. چنین اقدامی علاوه بر حذف آنها از پرونده هستهای، خشم آمریکا و لابیهای قدرتمند اسرائیل را برخواهد انگیخت.
حال سه کشور اروپایی در تلاشند تا از این یک هفته باقیمانده تا ضربالاجلشان نهایت استفاده را ببرند و با مقامهای جمهوری اسلامی به یک راهحل میانه برسند. آنها امید دارند تا تهران را مجاب کنند که تن به تمدید مهلت ۲۲۳۱ بدهد. ایران هم با گارد بسته وارد این بازی شده است و میگوید یا رومی روم یا زنگی زنگ.
امید اندک به شورای امنیت
ایران کور سوی امیدی به حل حقوقی تهدید مکانیسم ماشه هم دارد. در هفتههای اخیر، بخش حقوقی وزارت خارجه جمهوری اسلامی تلاشهایی برای جلوگیری از اقدام اروپا در زمینه فعالسازی مکانیسم ماشه آغاز کرده است.
چند هفته پیش، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در نامهای خطاب به آنتونیو گوترش دبیرکل سازمان ملل، اعضای شورای امنیت و نماینده عالی سیاست خارجی اتحادیه اروپا اعلام کرد که سه کشور اروپایی صلاحیت استفاده از این سازوکار را ندارند. استدلال تهران بر این مبنا است که لندن، پاریس و برلین با «قصور در اجرای تعهدات برجام» و «همسویی با سیاست فشار حداکثری آمریکا» عملا اعتبار خود را بهعنوان طرفهای معتبر توافق از دست دادهاند.
ایران در این نامه همچنین به سابقهای مشابه در سال ۲۰۲۰ اشاره کرده است؛ زمانی که دولت ترامپ کوشید مکانیسم ماشه را فعال کند اما ۱۳ عضو از ۱۵ عضو شورای امنیت با استناد به خروج آمریکا از برجام، این اقدام را غیرقانونی دانستند. تهران امیدوار است از همان منطق برای بیاعتبار کردن اقدام اروپا بهره گیرد.
با این حال، شرایط کنونی شورای امنیت به سود ایران نیست. بنا به ارزیابی تحلیلگران، تنها روسیه، چین، الجزایر و پاکستان احتمالا از موضع تهران حمایت خواهند کرد؛ در حالی که اکثریت اعضا، از جمله سه قدرت غربی دارای حق وتو، بهطور جدی در دفاع از حق اروپاییها صفآرایی کردهاند. همین امر باعث شده امید تهران به موفقیت دیپلماتیک در این پرونده بیش از هر زمان دیگری محدود به نظر برسد.
اما هضم تبعات مکانیسم ماشه در داخل هم بخشی از تلاشهای تهران بوده است. مقامهای جمهوری اسلامی خطاب به مردم ایران میگویند بعد از فعال شدن مکانیسم ماشه وضع از این فلاکتبارتر نخواهد شد.
عراقچی و دیگر مدیران ارشد دولتی تصریح کردهاند که هرچند فعال شدن مکانیسم ماشه خسارتهای اقتصادی به همراه خواهد داشت، اما «پایان همهچیز» نیست و تهران از مدتها پیش با چین و روسیه درباره راههای مقابله رایزنی کرده است.
مکانیسم ماشه یا Snapback، که در ضمیمه ب قطعنامه ۲۲۳۱ آمده، این امکان را فراهم میکند که با یک اطلاعیه رسمی از طرف یک عضو برجام، همه تحریمهای تسلیحاتی، موشکی، مالی و انرژی علیه ایران طی ۳۰ روز بازگردد، مگر آنکه شورای امنیت با صدور قطعنامهای جدید جلوی آن را بگیرد؛ امری که با وجود حق وتوی قدرتهای غربی و فشار اسرائیل، عملا ناممکن به نظر میرسد.
به این ترتیب، جمهوری اسلامی در دهه نخست شهریور با انتخابی سخت روبهرو است: پذیرش تمدید موقت قطعنامه به بهای ماندن زیر فشار یا بازگشت تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل که میتواند اقتصاد فروپاشیده و سیاست خارجی و موقعیت امنیتی پرچالش ایران را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد.
