روز جهانی آزادی مطبوعات: حاشیه‌های محدودتر و محدودیت‌های گسترده‌تر

ابتکار پاپ لئو چهاردهم برای مشارکت در بزرگداشت روز جهانی آزادی مطبوعات ـ که هر ساله در ۳ مه برگزار می‌شود و نخستین‌بار در سال ۱۹۹۱ توسط سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) از طریق «اعلامیه تاریخی ویندهوک» برای روزنامه‌نگاران آفریقایی در نامیبیا پیشنهاد شد ـ از اهمیتی ویژه برخوردار است.
پاپ در حالی بر اهمیت مطبوعات مستقل تأکید کرد و آن را ستون جامعه و دموکراسی دانست و اطلاعات را «منفعتی عمومی» توصیف کرد که باید از دستکاری محافظت شود، که هم‌زمان به تهدیدهای فزاینده‌ای اشاره داشت که روزنامه‌نگاران در سراسر جهان با آن روبه‌رو هستند. او همچنین خواستار قدردانی از خبرنگارانی شد که در مناطق درگیری و جنگ، هنگام انجام وظیفه جان خود را از دست داده‌اند.
دولت اشغالگر اسرائیل نیز در ادامه کارزارهای سرکوب، آزار و بازداشت خبرنگاران فلسطینی در کرانه باختری، قدس اشغالی و نوار غزه ـ و بازداشت ۵۰ تن از آنان ـ به شیوه همیشگی خود این روز جهانی را «بزرگداشت» کرد. از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون، شمار قربانیان رسانه‌ای همچنان رو به افزایش است و از ۲۶۲ شهید و بیش از ۵۰۰ مجروح فراتر رفته است. این اقدامات در چارچوب جلوگیری از پوشش خبری رسانه‌های بین‌المللی از جنگ در نوار غزه و بی‌اعتنایی به قوانین بین‌المللی صورت می‌گیرد که حق دسترسی به اطلاعات، اخبار و تصاویر را تضمین می‌کنند.
شاید نگران‌کننده‌ترین شاخص در بدتر شدن وضعیت آزادی مطبوعات در جهان ـ و گرفتار شدن آن در حاشیه‌های تنگ‌تر در برابر محدودیت‌های گسترده‌تر ـ گزارش سالانه «گزارشگران بدون مرز» باشد. این گزارش نشان می‌دهد که بیش از نیمی از کشورهای جهان اکنون در دسته‌های «دشوار» یا «بسیار خطرناک» از نظر آزادی مطبوعات قرار گرفته‌اند؛ وضعیتی که برای نخستین‌بار در ۲۵ سال گذشته رخ می‌دهد. این شاخص تأیید می‌کند که تنها در ۷ کشور جهان محیط «خوب» برای روزنامه‌نگاری وجود دارد؛ محیطی که تنها ۱ درصد جمعیت جهان را دربر می‌گیرد.
از جمله داده‌های مهم این شاخص، سقوط ۴ پله‌ای رژیم اشغالگر اسرائیل نسبت به سال ۲۰۲۵ و قرار گرفتن آن در رتبه ۱۱۶ است؛ افزایشی که با کشته شدن ده‌ها خبرنگار فلسطینی به‌دست ارتش اشغالگر همراه بوده است؛ از جمله ۷۰ خبرنگاری که هنگام انجام وظیفه در پوشش میدانی جان باخته‌اند.
با توجه به اینکه معیارهای سنجش آزادی مطبوعات شامل عوامل اقتصادی، حقوقی، امنیتی، سیاسی و اجتماعی است، سقوط ۷ پله‌ای ایالات متحده و قرار گرفتن آن در رتبه ۶۴ نیز قابل توجه است؛ سقوطی که تحت تأثیر دوره‌های ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ و رشد جنبش‌های پوپولیستی و محافظه‌کار قرار دارد. این شاخص همچنین به‌طور ویژه به سوریه پس از فروپاشی رژیم اسد اشاره می‌کند و ثبت می‌کند که این کشور بیشترین پیشرفت را در آزادی مطبوعات داشته و ۳۶ پله در رتبه‌بندی بالا رفته است، هرچند وضعیت آن همچنان «شکننده» و تحت تأثیر بی‌ثباتی و فشارهای اقتصادی است.این نتایج بار دیگر نشان می‌دهد که آزادی مطبوعات رابطه‌ای مستقیم و عمیق با ساختارهای سیاسی و تحولات نظام‌های حکمرانی دارد..