ملی مذهبی _ شگفتی و حاشیه توافق ده سال پیش قدرتهای جهانی با جمهوری اسلامی یعنی برجام بیپایان به نظر میرسد. «سرگی لاوروف»، وزیر امور خارجه روسیه، «محمدجواد ظریف» وزیر خارجه ایران در زمان توافق برجام را به دلیل گنجاندن «مکانیسم ماشه» در توافق هستهای مورد سرزنش قرار داد و آن را «دام حقوقی» توصیف کرد که ظریف از آن حمایت کرده بود.
به گزارش دویچه وله، محمدجواد ظریف، وزیر خارجه دولتهای یازدهم و دوازدهم و رئیس پیشین تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی در برجام در پنجاهوهشتمین گردهمایی یاران و دانشآموختگان دانشگاه تبریز، به پرسشهای حاضران درباره برجام پاسخ داد و روایتهایی از پشت صحنه مذاکرات هستهای با ایران ارائه کرد. به گزارش ایرنا، او برخی ادعاهای سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه درباره “مکانیسم ماشه” را نادرست خواند و گفت، بند مربوط به این مکانیسم نه “اختصاص به گفتوگوهای دوجانبه او با جان کری”، وزیر خارجه پیشین آمریکا داشت و نه برای “روزهای آخر” مذاکرات طراحی شده بود.
لاوروف پیش از این در گفتوگو با رسانههای عربی در مسکو فرمول نهایی مکانیسم ماشه را “ابتکار” ظریف دانسته بود.او با اشاره به فعالسازی مکانیسم ماشه یا بازگشت تحریمهای پیشابرجام سازمان ملل متحد علیه ایران توسط تروئیکای اروپا گفته بود که این بند “در واقع در مرحله نهایی مذاکرات، مستقیما میان محمدجواد ظریف و جان کری مورد توافق قرار گرفته بود.”او ادامه داده بود: «اما اگر شرکای ایرانی ما چنین سازوکاری را پذیرفتند که به صراحت باید گفت یک تله حقوقی بود، ما دلیلی برای اعتراض نداشتیم.»ظریف با اشاره به اظهارات لاوروف با توصیف سیاست روسیه در قبال ایران گفت که مسکو دو خط قرمز دارد: ایران نباید با جهان به “روابط آرام” برسد و نباید به “درگیری” کشانده شود.بهگفته او، همین منطق باعث حمایت روسیه از “توافق موقت ژنو” شده بود تا وضعیت “استخوان لای زخم” ایجاد کند که هم مانع برخورد شود و هم از عادیسازی کامل جلوگیری کند.ظریف شرح داد که در مقاطع مختلف، روسها پیشنهادهایی درباره “قطعنامههای گذشته شورای امنیت” ارائه کردند که تهران آنها را بسیار نامطلوب میدانست و کنار گذاشت.
پاسخ به روایت روسیه از “مکانیسم ماشه”
ظریف تأکید کرده که ادعای لاوروف درباره منشأ “مکانیسم ماشه” و توافق مستقیم او با جان کری با واقعیت مطابقت ندارد.او از طرحی سخن گفت که “تعلیق ۶ ماهه قطعنامهها” را پیشنهاد میکرد (با امکان رأیگیری به درخواست دو عضو شورا) و تصریح کرد که این الگو میتوانست برجام را خیلی زود از میان ببرد.در بازخوانی ظریف، منشأ برخی از این ایدهها خارج از مسیر مستقیم تهران ـ واشنگتن بود و طرف ایرانی آنها را رد کرده است. او تصریح کرد: «نه تنها مکانیسم ماشه برای روزهای آخر نبود، بلکه اختصاص به گفتوگوهای بین من و جان کری هم نداشت.»
به گزارش ایران وایر، درحالیکه به دلیل استفاده سه کشور اروپایی از مکانیسم ماشه یا اسنپبک و بازگشت همه تحریمهای شورای امنیت و قطعنامههای سازمان ملل متحد علیه جمهوری اسلامی، ظریف تا حد زیادی در داخل ایران با اتهام اهمالکاری مواجه است، اظهارات لاوروف دراینباره یک اهرم فشار تازه علیه او خواهد بود که تا همینجا هم در ساختار سیاسی ایران منزویشده است. لاوروف در اظهاراتی دوپهلو گفته است: «تصمیم نهایی درباره برجام مستقیم توسط ظریف و جان کری، وزیر خارجه وقت آمریکا، گرفته شد.
سایر شرکتکنندگان در آن مرحله عملا ناظر بودند و فقط شاهد توافق ایران و آمریکا بودند.» سپس توضیح داده که مکانیسم ماشه در مرحله پایانی مذاکرات مستقیماً میان ظریف و کری موردتوافق قرار گرفت و در ضربهای نهایی به ظریف، خود را متعجب از اقدام وزیر خارجه وقت ایران خوانده است:
«صادقانه بگویم ما شگفتزده شدیم اما وقتی دیدیم طرف ایرانی این فرمول (اسنپبک یا مکانیسم ماشه) را پذیرفته است که صادقانه بگویم یک دام حقوقی بود، دلیلی برای اعتراض نداشتیم. درک میکنم چرا ظریف از چنین فرمول غیرمتعارفی حمایت کرد.»
درباره اینکه چه کسی این فرمول را پیشنهاد کرد و چطور وارد توافق اتمی برجام شد، پیشتر «وندی شرمن» از معاونان جان کری در زمان مذاکرات اتمی، در کتابش توضیح داده بود اما در کتاب دیگری که جواد ظریف پس از وزارت منتشر کرد، توضیحاتی تکمیلی وجود دارد که این تصویر را کاملتر میکند.
اسنپبک و روش بدیع لاوروف به روایت شرمن
شرمن در کتاب خاطرات خود با عنوان «ترس یعنی شکست؛ درسهایی درباره شجاعت، قدرت و سرسختی» نوشته است که گنجاندن اسنپبک یا بازگشت تحریمهای سازمان ملل متحد علیه ایران یکی از آخرین بخشهای مذاکرات و یکی از سختترین قسمتهای آن بود که لاوروف، وزیر خارجه روسیه، آن را حل کرد.
بر اساس نوشته شرمن، قرار بود اگر ایران توافق را نقض کند، تحریمهای بینالمللی علیه آن دوباره از سر گرفته شوند؛ اما کشورهای ۵+۱ از بیم مخالفت چین و روسیه با تحریم مجدد ایران، مایل نبودند دوباره فرایند پرزحمت و دردسر تصویب یک قطعنامه تحریمی را در شورای امنیت طی کنند.
به روایت شرمن «لاوروف برای رسیدن به راهحل، با روش بدیعی کمک کرد که مطابق آن، هرکدام از اعضای گروه ۵+۱ درصورتیکه معتقد بود ایران توافق را نقض کرده است، میتوانست درخواست رایگیری در شورای امنیت را بدهد. پیشنویس قطعنامهای که به رای گذاشته میشد، به شکل تاییدی بود. به این معنا که متن آن درخواست ادامه لغو تحریمها را مطرح میکرد. در این شرایط، هر کشوری میتوانست از حق وتوی خود استفاده کند و بهاینترتیب، تحریمهای شورای امنیت را علیه ایران احیا کند. با این وضع، هم استفاده از حق وتو بهجا میماند و هم هر دولتی، ازجمله آمریکا، میتوانست بهطور یکجانبه عمل کند و تحریمها را برگرداند.»
به معنی دیگر، در این شیوه هیچ کشوری نمیتوانست بهتنهایی مانع بازگشت تحریمهای شورای امنیت علیه ایران شود بلکه برای تداوم رفع تحریمها، موافقت همه کشورهای عضو دائم شورای امنیت شرط لازم بود.
روایتی که ظریف از این موضوع میدهد ناقض روایت شرمن نیست اما نشان میدهد که خود او به نمایندگی از جمهوری اسلامی هم در برابر پیشنهاد اولیهای که روسیه به همراه فرانسه داده بود، از طرح بازگشت خودکار تحریمها یا اسنپبک حمایت کرده است.
اسنپبک تا حدی ابتکار ظریف بود
در دو کتاب مختلف از ظریف که یکی درباره جزئیات توافق برجام و دیگری درباره کارنامه هشتساله وزارتش است، او توضیح داده که روسیه در جریان مذاکرات اتمی تمایل نداشت توافق هستهای به نتیجه برسد و مایل بود ایران در تقابل با غرب باقی بماند. او در یک فایل صوتی افشاشده هم گفته بود: «روسها فکر نمیکردند برجام به نتیجه برسد و در هفتههای پایانی، وقتی دیدند توافق در حال نهایی شدن است، پیشنهادهای جدیدی مطرح کردند.»
او در کتابش توضیح داده که در جریان مذاکراتی که نوروز ۱۳۹۴ در لوزان سوئیس در جریان بود، موضوع اسنپبک برای اولین بار مطرح شد:
«آنچه ما با آمریکا توافق کرده بودیم و اکنون شبیه آن در برجام است، این است که قطعنامه ۲۲۳۱ تمام قطعنامههای پیشین را لغو کرد اما این امکان را به اعضای برجام داد که پس از طی مراحلی بتوانند قطعنامه قبلی را بازگردانند… در گفتوگو با آمریکا شرایط بسیار پیچیده و دشواری برای بازگرداندن قطعنامههای شورای امنیت توافق کرده بودیم، اما در میانه گفتوگوهای لوزان هیات آمریکایی پیشنویس جدیدی را با نام پیشنویس فرانسه و روسیه به هیات ما داد.»
پیشنویس ظاهر جذاب اما محتوای درگیر کنندهای داشت که روسیه و فرانسه پیشنهاد میکردند؛ قرار بود بهجای رفع یکباره قطعنامههای شورای امنیت، سالی دو بار ایران درگیر موافقت اعضای شورای امنیت با ادامه رفع تحریمها شود.
ظریف میگوید: «پس از مطالعه دقیق گفتم این بزرگترین شکست برای ماست. باید هر شش ماه برای ادامه برجام و ادامه لغو مفاد قطعنامهها، از شورای امنیت مصوبه بگیریم. به زبان روشنتر، بهجای اینکه تحریمها لغو شود و فقط در صورت تخلف ما، طرف مقابل پس از طی مراحل دشواری بتواند آنها را بازگرداند، آن پیشنویس (طرح روسیه و فرانسه) تحریمها را برای بازههای ششماهه لغو میکرد… این کار در بین وزرا تنها از آقای لاوروف که سالها نماینده دائم روسیه در سازمان ملل متحد بود، ساخته بود.»
ظریف میگوید این پیشنویس بسیار تخصصی و فنی و با زبان ویژه شورای امنیت نوشتهشده بود و «لاوروف شیطنتی با مهارتها و زبان شورای امنیت کرده بود» و ادامه داده که با عصبانیت فراوان در مقابل «جان کری»، وزیر خارجه وقت آمریکا، این طرح را نپذیرفت: «باخشم فراوان با کری گفتوگو کردم. پاسخ داد این پیشنویس دوستان خودتان (روسیه) است. برخورد تلخ و تندی داشتیم و سرانجام پیشنویس را با دشواری بسیار برگرداندیم.»
اسنپبک و رفتار بازیگران؛ از دوره احمدینژاد تا رأیگیری ۱۳۹۹
محمدجواد ظریف با اشاره به تلاش ناکام آمریکا برای فعالسازی “مکانیسم ماشه” در سال ۱۳۹۹ یادآور شد که ۱۳ عضو شورای امنیت اعلام کردند که واشنگتن صلاحیت استفاده از این ابزار را ندارد (در رأیگیری، “۱۱” رأی ممتنع و “دو” رأی منفی روسیه و چین ثبت شد).
او گفت، همراهی مسکو و پکن در آن مقطع، در قیاس با دورهای که “روسیه به همه قطعنامههای ذیل فصل هفتم رأی مثبت میداد”، استثنا بود؛ بهویژه آنکه همین سابقه، مانع پیوستن ایران به “سازمان همکاری شانگهای” شده بود.
ظریف مدعی است که در آخرین شبهای جمعبندی، بر سر “تحریم تسلیحاتی” نیز چالشهای جدی با مسکو وجود داشت و او پیشنهاد محدودیت بیش از پنجسال را نپذیرفت.بهگفته او، در همان زمان به لاوروف گفته شد که تهران مجوزی برای پذیرش چنین محدودیتی نداده است. ظریف همچنین به گفتوگوهای حساس درباره “نیاز سوخت بوشهر” اشاره کرد و گفت، در ابتدای مذاکرات جامع (بهمن ۱۳۹۲)، روسیه پیشنهاد داد که “تمام نیاز سوخت نیروگاه تا پهدف ایان عمر” را تأمین کند؛ پیشنهادی که از نگاه تهران “وابستگی پایدار” میآفرید و با هدف اعلامشده ایران برای “۱۹۰ هزار سو” و بهرهگیری از “نطنز” در تضاد بود.واحد سو (SWU) که مخفف Separative Work Unit است کیلوگرم است و معمولا حجم تولید اورانیوم غنیشده (تا یکدرصد خلوص معین) را در سال نشان میدهد. ظریف میگوید، جزئیات این موارد در کتاب “راز سر به مهر” (به قلم خودش) ثبت شده است. او تأکید کرده که بخشهای انتقادی نسبت به پیشنهادهای مسکو و پاریس درباره “وضعیت قطعنامههای شورای امنیت” در این اسناد قابل پیگیری است.
در مقابل، لاوروف و برخی مقامهای روسی طی ماههای اخیر بارها بر این نکته پای فشردهاند که “مکانیسم ماشه” ذاتاً سازوکاری بود که “حق وتو” را دور میزد و مسکو از ابتدا نسبت به پیامدهای آن هشدار داده بود.ظریف با وجود نقدها گفته است که همچنان به “روابط راهبردی با روسیه و چین” اعتقاد دارد، با این حال افزوده که این کشورها “برای ما” کاری نمیکنند و منافع خود را مستقیم و “عریان” پیگیری میکنند.او نمونههایی مانند “خبرسازی سفر” قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه به مسکو یا “افشای ارسال پهپادهای ایرانی به روسیه” را یادآور شد و تأکید کرد که در دوره مسئولیتش، حساسترین گفتوگوها با حفظ محرمانگی پیش میرفت.
ده سال پسازآن مذاکرات، لاوروف گفته است که «ابتکار اسنپبک تا حد زیادی کار ظریف بود… روسیه سالها با ظریف درزمینه برجام همکاری نزدیکی داشته است. میفهمم چرا ظریف از چنین فرمول غیرمتعارفی حمایت کرد: ایران قصد نداشت برجام را نقض کند و اطمینان داشت که هیچکس آن را به نقض توافق متهم نخواهد کرد اما در عمل چه شد.»
در خاطرات ظریف آمده که او پس از ارایه این طرح، با مذاکرهکنندگان روسیه جلسات متعددی گذاشت و آنها را قانع کرد که طرح را پس بگیرند: «همگام با پس کشیدن روسیه، طرح فرانسه هم رد شد. او گفته بود ما به آنها گفته بودیم اولا اگر تحریمهای شورای امنیت برگردد، ایران به هیچکدام از تعهدات خود در برجام پایبند نخواهد بود. دوما پایه دیگر این بود که سازوکاری پرپیچوخم و زمانبر طراحی شود که عبور از آن برای کشوری که مدعی نقض تعهدات طرف مقابل است، آسان نباشد… سازوکار برگشتپذیری خودکار تحریمها مکانیسم پیچیده و زمانبری بود که میکوشید هزینه سیاسی و زمانی بازگشت به شرایط تحریمهای گذشته را برای هر دو طرف توافق بهشدت بالا ببرد.»
در کتاب «راز سربهمهر» که روایت اعضای گروه مذاکرهکننده هستهای ایران است، ظریف گفته است که اسنپبک در برابر اصرار جمهوری اسلامی برای لغو یکباره همه تحریمها در متن توافق درج شد: «اصرار و پافشاری ما در دهمین دور مذاکرات نتیجه داد و طرف مقابل با شرط قرار دادن بازگشت خودکار تحریمها در صورت نقض توافق از سوی ایران پذیرفت که تمام تحریمهای خود، غیر از تحریمهای کنگره که توسط دولت آمریکا معلق میشد را در ابتدا لغو کند… سازوکار برگشت خودکار که در ادبیات ژورنالیستی به آن مکانیسم ماشه هم میگویند، در حقیقت از سوی ما بهطرف مقابل یادآوری شد.»
لاوروف خلاف نمیگوید که ظریف با اسنپبک موافق بود، اما از نقش خود در طراحی این شیوه که شرمن مفصلا به آن اشارهکرده هم طفره رفته است. درواقع اسنپبک طراحی لاوروف بود که ظریف در برابر پیشنهادهای دیگری که نامناسب میدانست، مجبور به پذیرش آن شد.
